Op 4 juni 1920 werd in het Grand Trianon-paviljoen in Versailles een document ondertekend dat Hongarije voor altijd zou veranderen. Het Verdrag van Trianon bepaalde dat het land ruim twee derde van zijn grondgebied verloor. Miljoenen Hongaren kwamen plotseling buiten de nieuwe grenzen te wonen. Tot op de dag van vandaag roept die datum bij veel Hongaren woede en frustratie op, terwijl het verdrag in West-Europa nauwelijks bekend is.
In Hongarije zelf wordt er nog altijd gesproken over ‘de schande van Trianon’. Meer dan honderd jaar later grijpt de nationalistische premier Viktor Orbán dat historische trauma regelmatig aan in zijn toespraken. Op 15 maart 2018 sprak hij vanaf de trappen van het parlementsgebouw in Boedapest, tijdens de herdenking van de Hongaarse Revolutie van 1848. Die opstand tegen de Habsburgse overheersing mislukte uiteindelijk, maar groeide uit tot een nationale feestdag.
In zijn toespraak verwees Orbán naar die geschiedenis. Volgens hem liet 1848 zien dat Hongarije een vrij, zelfstandig land moest blijven. Dat ideaal zag hij echter bedreigd. ‘Er zijn krachten die ons land willen afnemen.
Niet met een handtekening, zoals een eeuw geleden in Trianon, maar door ons ertoe te bewegen het vrijwillig uit handen te geven, stap voor stap over enkele decennia,’ verklaarde hij, doelend op migratie. Zijn woorden werden met luid applaus ontvangen. Niet alleen vanwege zijn standpunt over migratie, maar vooral ook omdat de geschiedenis in Hongarije sterk leeft. Orbáns politieke ideaal is gebaseerd op een bepaald beeld van het verleden: een moedig maar geïsoleerd christelijk volk dat voortdurend bedreigd werd door buitenlandse machten.
In dat verhaal speelt het verdrag van 1920 een centrale rol. Buiten Hongarije kennen maar weinig mensen het Verdrag van Trianon. Het was een van de vijf vredesverdragen die na de Eerste Wereldoorlog tussen overwinnaars en verliezers werden gesloten. Het wordt vaak gezien als het minder bekende tegenstuk van het Verdrag van Versailles met Duitsland.
Voor veel Hongaren heeft Trianon een vergelijkbare betekenis als de Sykes-Picot-overeenkomst voor delen van het Midden-Oosten. Door het hele land zijn afbeeldingen te vinden van ‘Groot-Hongarije’, het grondgebied zoals dat bestond vóór 1920. Die beelden verschijnen op posters, kleding en ansichtkaarten. Politici die dit ideaal dichterbij lijken te brengen, kunnen rekenen op veel steun.
Orbán speelde hier handig op in. Dat Hongarije tegenwoordig veel kleiner is dan vroeger, komt voort uit de uitkomst van de Eerste Wereldoorlog. Voor 1918 maakte het deel uit van het Oostenrijks-Hongaarse rijk in Centraal-Europa. Sinds 1867 stond het koninkrijk Hongarije op gelijke voet met Oostenrijk binnen de dubbelmonarchie, onder leiding van keizer Frans Jozef.
Het Hongaarse deel omvatte een uitgestrekt gebied dat vandaag de dag delen beslaat van onder andere Slowakije, Kroatië, Oekraïne, Roemenië, Servië, Oostenrijk en Slovenië. Na de nederlaag van Oostenrijk-Hongarije vonden de overwinnaars dat Hongarije niet zonder consequenties kon blijven. Tijdens de vredesbesprekingen in Parijs werd ongeveer twee derde van het Hongaarse grondgebied verdeeld onder landen als Tsjechoslowakije, Roemenië en Joegoslavië. Het land kromp daardoor van 282.
000 naar 93. 000 vierkante kilometer. Ongeveer drie miljoen Hongaren kwamen buiten de nieuwe grenzen te wonen, als minderheid in andere staten. Ook economisch kreeg Hongarije zware klappen: het verloor belangrijke steden, delen van het spoorwegnet en cruciale industrie- en mijnbouwgebieden.
Veel historici zijn het erover eens dat het Verdrag van Trianon verre van ideaal was. Tegelijk erkennen ze dat het bijzonder moeilijk was om in het naoorlogse Oost-Europa een oplossing te vinden die voor iedereen acceptabel was. Naast tien miljoen Hongaren woonden er namelijk ook miljoenen mensen van andere nationaliteiten binnen het voormalige Hongaarse rijk. Bovendien leefden verschillende bevolkingsgroepen vaak door elkaar heen.
Daardoor was het vrijwel onmogelijk om grenzen te trekken die volledig aansloten op etnische verdelingen. Welke keuzes men ook maakte, er zouden altijd groepen ontevreden zijn. Toen de vredesvoorwaarden bekend werden, leidde dat in Hongarije tot grote verontwaardiging. Veel Hongaren vonden dat zij ongelijk behandeld werden, omdat het principe van zelfbeschikking – zoals geformuleerd door de Amerikaanse president Woodrow Wilson – voor hen niet leek te gelden.
Trianon werd gezien als het definitieve einde van het koninkrijk. Het land nam een slachtofferrol aan. Tijdens drie dagen van nationale rouw hingen overal zwarte vlaggen in Boedapest. De ondertekening van het verdrag vormde het slotstuk van een bijzonder turbulente periode.
Niet alleen hadden buurlanden gebruikgemaakt van de chaos na de oorlog om gebied in te nemen, ook binnen Hongarije zelf was er sprake van veel tumult. Na een korte periode van communistisch bestuur en een Roemeense invasie wist een coalitie van conservatieve aristocraten en rechts-radicale militairen de macht te grijpen en het koninkrijk te herstellen. Aan het hoofd stond Miklós Horthy. Als een van de weinige oorlogshelden genoot hij aanzien en werd hij gezien als de leider waar het land behoefte aan had.
Op 1 maart 1920 werd hij benoemd, niet tot koning, maar tot regent van Hongarije. Tijdens zijn lange regeerperiode probeerde Horthy voortdurend de gevolgen van Trianon terug te draaien. In de jaren dertig vond hij steun bij Benito Mussolini en Adolf Hitler. Door hun bemiddeling kreeg Hongarije delen van Zuid-Slowakije en Noord-Transsylvanië toegewezen.
In 1941 bezette het Hongaarse leger bovendien een deel van Joegoslavië, samen met Duitsland. Daardoor groeide Hongarije weer tot ongeveer 172. 000 vierkante kilometer, en Horthy werd populair als leider die verloren gebieden wist terug te winnen. Dit was echter van korte duur.
Het schip waarop Hongarije zich bevond heette ‘de Asmogendheden’, en dat schip was aan het zinken, met Hongarije aan boord. Horthy probeerde van kant te wisselen door over te lopen naar de Geallieerden, maar de Duitsers namen daar geen genoegen mee en bezetten het land. De Duitsers werden verdreven door de Sovjets, die het land overnamen in 1944-45. Toen de Tweede Wereldoorlog eindigde, werden de grenzen van Trianon opnieuw ingesteld.
Na de oorlog werd Hongarije een communistische volksrepubliek binnen de invloedssfeer van de Sovjet-Unie. In die periode werd Trianon nauwelijks besproken; territoriale claims pasten niet binnen de communistische ideologie van internationale solidariteit. Het idee van Groot-Hongarije verdween naar de achtergrond. Maar na de val van het IJzeren Gordijn keerde het onderwerp echter snel terug in de politiek.
József Antall, de eerste democratisch gekozen premier na 1990, verklaarde dat hij zich in geestelijk opzicht verantwoordelijk voelde voor alle Hongaren, ook degenen die buiten de landsgrenzen woonden. Vandaag de dag vormen Hongaarse minderheden nog steeds een aanzienlijk deel van de bevolking in landen als Slowakije en Roemenië. In 2010 riep het Hongaarse parlement 4 juni uit tot ‘Dag van Nationale Cohesie’. Bovendien kregen Hongaren in het buitenland stemrecht bij verkiezingen, na een grondwetswijziging in 2011.
De nationalistische koers van de Hongaarse regering kwam niet alleen tot uiting in beleid, maar ook in de manier waarop geschiedenis werd gepresenteerd. Met staatssteun zijn nieuwe onderzoeksinstituten, documentaires, schoolboeken en tentoonstellingen ontwikkeld. Ook zijn monumenten en standbeelden opnieuw opgericht of aangepast. Er wordt met nostalgie teruggekeken naar periodes waarin Hongarije machtig was, zoals onder Stefan de Heilige en tijdens de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie.
Zelfs Horthy wordt soms positief neergezet. Orbán noemde hem in 2017 bijvoorbeeld een ‘uitzonderlijk staatsman’. Dat is opvallend, omdat Horthy’s bewind ook controversieel is. Zijn regime was autoritair en trad hard op tegen politieke tegenstanders.
Bovendien voerde Hongarije onder zijn leiding al vroeg antisemitische wetgeving in. Tegelijk benadrukt het dat Hongarije vooral slachtoffer zou zijn geweest van nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie. Trianon wordt daarbij omschreven als de grootste nationale tragedie van de twintigste eeuw, waarvan de gevolgen nog steeds voelbaar zijn. Met onder andere herdenkingsdagen blijft het trauma van honderd jaar geleden voortbestaan.
De schaduw van één handtekening is nooit echt verdwenen.
