Het was december 1948. Nederlandse troepen hadden net de hoofdstad van de Indonesische Republiek ingenomen en de belangrijkste leiders gevangen genomen. Voor de militairen in het veld voelde het als de definitieve overwinning waarvoor ze jaren hadden gevochten. Maar die euforie zou snel omslaan in verbijstering en woede.
Nederland was net bevrijd van de Duitse bezetting, maar begon vrijwel meteen een koloniale oorlog in Indonesië. Na de Japanse capitulatie in augustus 1945 riepen de Indonesische nationalistische leiders direct de onafhankelijkheid uit. Nederland had op dat moment nauwelijks militaire macht in de regio. Het eigen leger moest nog worden opgebouwd en veel soldaten waren verzwakt of overleden na de Japanse kampen.
Britse troepen namen daarom tijdelijk de controle over, maar raakten al snel verwikkeld in het conflict. De eerste fase van de oorlog stond bekend om extreem geweld, met gebeurtenissen als de Bersiap-periode en de Slag om Soerabaja. Daarna volgde een periode van oplopende spanningen en schermutselingen. Eind 1947 lanceerde Nederland een groot offensief, Operatie Product.
Militair leverde dit succes op: grote delen van Java en Sumatra kwamen onder Nederlands gezag. Maar het Indonesische verzet was niet gebroken. De Indonesische strijders schakelden over op guerrillatactieken, waar de Nederlandse aanpak weinig grip op kreeg. Ondertussen verbeterde de internationale positie van de Indonesische Republiek.
Onder toenemende druk zag Nederland zich eind 1948 genoodzaakt een tweede groot offensief te starten: Operatie Kraai. Dit keer werd de hoofdstad Jogjakarta aangevallen en werden de politieke leiders van de Republiek gevangen genomen. Op 19 december begon die operatie, die de laatste en bloedigste fase van de oorlog inluidde. In tegenstelling tot Operatie Product verliep deze operatie minder verrassend, omdat de Indonesische strijdkrachten inmiddels beter georganiseerd waren.
De militaire leiding en het grootste deel van de troepen wisten te ontsnappen. Onder enorme internationale druk van de Verenigde Naties werd het offensief op 5 januari stilgelegd. Op papier had Nederland op dat moment heel Java en strategisch belangrijke delen van Sumatra bezet. Toch kostte de actie 113 Nederlandse levens, terwijl op Java alleen al meer dan drieduizend Indonesiërs omkwamen.
Na het offensief brak opnieuw een patstelling aan. Nederlandse troepen voerden grootschalige zuiveringsacties uit, ondersteund door artillerie en de luchtmacht. Maar buiten de steden bleef het Nederlandse gezag uiterst fragiel en werd het betwist door de TNI en andere gewapende groepen. Het geweld escaleerde juist.
Het aantal Nederlandse doden steeg van vierendertig naar honderdvijfenvijftig per maand. Door een tekort aan ervaren militairen en de verspreiding over duizenden geïsoleerde posten raakte de Nederlandse strategie steeds ineffectiever. Geweld, intimidatie en contraterreur namen toe, terwijl lokale republikeinse schaduwbesturen opkwamen. Kort voor zijn dood in april 1949 bleef legercommandant Spoor optimistisch over het succes van de Nederlandse acties, al dacht hij nu dat het achttien maanden zou duren in plaats van enkele maanden.
Het kabinet in Den Haag was veel pessimistischer. Onder internationale druk werden de onderhandelingen met de Republiek hervat, wat op 7 mei leidde tot een akkoord en een staakt-het-vuren. Op 22 juni ontruimden de Nederlanders Jogjakarta, een gebeurtenis die later de basis werd voor de beruchte dolkstootlegende. Spoor overleed enkele weken later aan een hartaanval, uitgeput door zijn werk.
Kort daarna keerde Soekarno terug naar Jogjakarta. Het definitieve staakt-het-vuren werd op 10 augustus voor Java en 14 augustus voor Sumatra afgekondigd. Hadden de Nederlanders de strijd kunnen winnen, of was het een verloren zaak? Al voorafgaand aan de grote Nederlandse acties zei luitenant-gouverneur-generaal Van Mook dat hij vijfenzeventigduizend man nodig had.
Een jaar later vroeg hij om honderdduizend man om Java en Sumatra onder Nederlands gezag te krijgen. Een Nederlandse militaire officier waarschuwde dat een militaire oplossing zeer moeilijk, zo niet onmogelijk zou zijn. Zijn naam was Wiebren Schilling. Als generaal-majoor had hij er ervaring.
Hij waarschuwde dat de troepen van de Indonesische Republiek veel sterker waren dan verwacht. Wat ze aan ervaring misten, compenseerden ze met een hoog moreel. Schilling schatte dat alleen al voor Java tweehonderdduizend man nodig zouden zijn en dat de oorlog wel tien jaar kon duren. Hij legde zijn regering de vraag voor: kon het kleine Nederlandse volk, dat zoveel had geleden tijdens de Duitse invasie, de uitputting van personeel en materieel verdragen die zo’n heroveringsoorlog zou vereisen?
Voordat de Japanners kwamen, zat het Nederlandse koloniale gezag nog sterk in het zadel. De koloniale staat had een geschikt militair apparaat tegen lokale opstanden, inclusief luchtmacht, pantserwagens en een georganiseerde verbindingsdienst. Indonesië was toen nog geen hechte nationale eenheid. De archipel telde honderden etnische groepen, verschillende culturen en religies, en een infrastructuur die nauwelijks geschikt was voor snelle communicatie.
Het idee van Indonesië als één politieke gemeenschap was wel in opkomst, maar nog niet diep geworteld. De koloniale staat profiteerde van die diversiteit door groepen tegen elkaar uit te spelen of lokale elites aan zich te binden via indirect bestuur. Het waren de Japanners die dit systeem ten gronde richtten. Ze versloegen met gemak de Nederlandse strijdkrachten en ontmantelden de Nederlandse instituties.
De Nederlanders verdwenen letterlijk van de straat en werden geïnterneerd in kampen. Daarnaast mobiliseerde Japan de bevolking. Honderdduizenden Indonesiërs werden getraind in discipline en wapengebruik, via organisaties als de PETA. Ze werden gedrild met anti-imperialistische retoriek, om een einde te maken aan eeuwen van koloniale overheersing.
Door die militarisering en de brutale behandeling door de Japanners, waren veel Indonesiërs, vooral op Java en Sumatra, klaar voor de onafhankelijkheid die Soekarno uitriep. Schrijver David van Reybrouck sprak met een Indonesische ooggetuige voor zijn boek Revolusi. Toen hij aan de vijfennegentigjarige man vroeg waarom hij destijds de wapens had opgepakt, riep die in het Nederlands: “Vrij van alles! ” Hardhorig en zeer nadrukkelijk articuleerde hij die woorden.
“Vrij van alles. ” Daarmee was de geest uit de fles. Waar Nederland voor de oorlog nog stevig in het zadel zat en onruststokers vasthield of verbande, stond het nu tegenover een land vol met honderdduizenden onruststokers die koste wat kost niet terug wilden naar Nederlands gezag. Wat volgde was asymmetrische oorlogsvoering.
Aan de ene kant stond Nederland met een conventioneel leger, uitgerust met tanks, artillerie en luchtmacht. Hun strategie was gericht op het bezetten van cruciale gebieden, in de veronderstelling dat het overnemen van machtcentra zou leiden tot een snelle overwinning. Aan de andere kant stond de jonge Indonesische Republiek, die wist dat ze een directe confrontatie nooit kon winnen. Ze kozen voor guerrillatactieken.
De strijders trokken zich terug in het onherbergzame achterland, de bergen en de oerwouden, waar Nederlandse voertuigen en zware wapens hun voordeel verloren. In plaats van steden te verdedigen, lieten ze die vaak vallen om vervolgens vanuit de schaduw toe te slaan. Ze vielen konvooien aan, vernielden infrastructuur en verdwenen weer in het landschap. De steun van de lokale bevolking was cruciaal, omdat de guerrilla’s letterlijk opgingen in de massa voor inlichtingen en voedsel.
Die asymmetrie leidde tot een situatie waarin Nederland weliswaar bijna elk militair gevecht won en de kaart van Indonesië grotendeels kon inkleuren, maar de feitelijke controle over het land nooit volledig in handen kreeg. Nederlandse soldaten moesten constant op hun hoede zijn voor een onzichtbare vijand, wat het moreel enorm aantastte. Uiteindelijk was het niet een nederlaag op het slagveld, maar de politieke onhoudbaarheid van deze asymmetrische strijd die Nederland dwong de onafhankelijkheid van Indonesië te erkennen. Historicus Remy Limpach merkte op in zijn boek De brandende kampongs van Generaal Spoor dat een van de grootste fouten het onderschatten van de tegenstander was.
Al tijdens de verovering van de archipel door het KNIL ging de militaire leiding steeds uit van een inferieure inheemse tegenstander. Dat geringschattende gedrag vertoonden de autoriteiten opnieuw bij de herovering van Indonesië na de Japanse capitulatie. En hoe zat het met het resultaat van Operatie Kraai? Nederland had het bolwerk van de Republiek veroverd en de leiders gearresteerd.
Maar het verzet van de TNI was niet uitgeroeid. Buiten de steden bleef het Nederlandse gezag fragiel. Het geweld en het aantal slachtoffers liep zelfs op in de maanden na de operatie. De Nederlandse pacificatie was een doodlopende weg.
Nederland kampte met een tekort aan troepen en een slinkende staatskas. De strategie was simpelweg niet vol te houden. De oorlog was voor Nederland niet te winnen. In plaats van zo star vast te houden aan de koloniale orde, hadden de Nederlanders meer toe kunnen geven aan de Indonesiërs.
Ze hadden kunnen werken aan het winnen van de harten en geesten van de bevolking. Maar dat lag simpelweg niet in de aard van het kolonialisme in de jaren twintig en dertig. Het kwam neer op het halstarrig vasthouden aan de koloniale orde en minimaal toegeven aan Indonesische inspraak. Wie weet hadden meer Indonesiërs dan de wapens opgepakt tegen Japan.
Maar na de Japanse capitulatie was de geest eenmaal uit de fles. Pacificatie was achteraf gezien een onbegonnen taak. Schilling zag het al in, maar er werd niet naar hem geluisterd. Het gevolg waren honderdduizenden Indonesische doden, duizenden Nederlandse doden, materiële schade en een beschadigde reputatie van Nederland.
En de onrust was na 1949 niet voorbij. Er volgde repatriëring. En dan was er nog de kwestie Nieuw-Guinea.
