Het witte gebouw dat je daar ziet, was ooit de zetel van de reiscommissaris van het Rijkscommissariaat Ostland. Dat was het Duitse bestuursgebied dat de bezette Baltische staten – Estland, Letland en Litouwen – omvatte, plus een deel van Wit-Rusland. Maar wat waren de plannen van de nazi’s voor dit gebied? En wat wilde Hitler ermee bereiken?
Hitlers langetermijnvisie was een door het Duitse volk gedomineerd Europa. Centraal daarin stond Lebensraum: leefruimte in het oosten. Het ging om uitbreiding naar Sovjetgebied om land, voedsel en grondstoffen te bemachtigen. Hitler geloofde dat die ruimte veroverd moest worden door de lokale bevolking te vernietigen, tot slaaf te maken of te deporteren.
Vooral Joden en Slavische volkeren zoals Polen, Russen, Wit-Russen en Oekraïners moesten het ontgelden. Hoewel de nazi-propaganda beweerde dat de invasie van de Sovjet-Unie alleen bedoeld was om het bolsjewisme te verslaan, was Hitler in werkelijkheid uit op een vernietigingsoorlog. Binnen de nazi-leiding bestonden verschillende en concurrerende ideeën over hoe het veroverde oosten bestuurd moest worden. Alfred Rosenberg stelde voor om sommige niet-Russische volkeren, zoals de Esten, Letten en Litouwers, als partners onder Duitse bezetting te gebruiken.
Heinrich Himmler daarentegen droomde van een hardere aanpak: massadeportaties, massale uitroeiing en Duitse kolonisatie, georganiseerd door de SS via het Generaalplan Ost. Hitler gaf grotendeels de voorkeur aan Himmlers extremere ideeën. Voor de Baltische staten waren de nazi-plannen gericht op annexatie en germanisering. Zeker niet op onafhankelijkheid, al hoopten veel Esten, Letten en Litouwers daar wel op.
Nazi-ideologen discussieerden over hoe waardevol deze volkeren waren, hoeveel er geassimileerd konden worden en hoeveel er gedeporteerd moesten worden. Die beoordelingen veranderden voortdurend en werden beïnvloed door de militaire situatie van Duitsland. In werkelijkheid werd er nooit één allesomvattend masterplan voor het oosten volledig uitgevoerd. Rivaliserende nazi-instanties vochten om macht en invloed.
Het beleid was inconsistent en beslissingen hingen vaak af van hoe individuen Hitlers wensen interpreteerden. Toen de oorlogssituatie voor Duitsland na 1942-1943 verslechterde, maakten de ideologische kolonisatieplannen plaats voor militaire noodzaak. Maar de kerndoelen, zoals de uitroeiing van de Joden, veranderden nooit. Op 22 juni 1941 lanceerde nazi-Duitsland Operatie Barbarossa, de grootste invasie in de geschiedenis.
Voor de Baltische staten betekende dit dat de ene brute bezetting werd vervangen door een andere. Legergroep Noord veroverde in razend tempo Litouwen, Letland en Estland. Sovjetbases – vliegvelden, havens en spoorwegknooppunten – werden gebombardeerd. Eenheden van het Rode Leger werden volledig verrast en trokken zich in wanorde terug.
In Litouwen kwam het lokale verzet in opstand om de terugtrekkende Sovjets te bestrijden, met succes. Ten koste van duizenden doden wisten Litouwse partizanen Sovjetbolwerken te overmeesteren, nog voordat de Duitsers arriveerden. In sommige steden werd zwaar gevochten tussen Duitse en Sovjet troepen. In Daugavpils vochten ingesloten Sovjeteenheden wanhopig om aan omsingeling te ontsnappen.
Vilnius viel binnen enkele dagen. Riga werd op 1 juli ingenomen, Tallinn raakte kort daarna geïsoleerd. Voor veel lokale inwoners leken de Duitsers in eerste instantie bevrijders. Slechts enkele weken eerder hadden de Sovjets nog tienduizenden mensen gedeporteerd.
De vreugde zou echter snel omslaan. Ostland werd bestuurd als een kolonie van nazi-Duitsland. Het behoorde tot de zogenaamde rijkscommissariaten: gebieden van het Groot-Duitse Rijk die door civiele autoriteiten werden bestuurd. Ze vielen onder het gezag van rijksleider Alfred Rosenberg, de minister voor de bezette oostelijke gebieden.
De hoogste autoriteit in Ostland was rijkscommissaris Hinrich Lohse. Ostland werd onderverdeeld in vier generalbezirke: Estland, Letland, Litouwen en Wit-Ruthenië, het westen van Wit-Rusland. Die werden weer onderverdeeld in kreisgebieden. De hoofdstad van Ostland was Riga.
De werkelijke macht van Rosenberg was echter beperkt. Veel praktische zaken werden door anderen uitgevoerd. De Wehrmacht en de SS beheersten het militaire en veiligheidsapparaat. Fritz Sauckel regelde arbeid en werkkampen, en Hermann Göring en Albert Speer beheerden de economische zaken.
In juli 1941 werd een civiel bestuur aangekondigd voor de bezette Sovjetgebieden, maar dat was nog niet daadwerkelijk ingevoerd. Er ontstond een machtsvacuüm dat werd opgevuld door de SS en samenwerkende organisaties. Zo kregen zij in feite onbeperkte macht. Pas in september 1941, toen het civiele bestuur van kracht werd, moesten ze die macht grotendeels opgeven.
Heinrich Himmler probeerde tot eind 1943 tevergeefs die macht terug te krijgen. Dat verklaart deels de moeizame verhouding tussen de SS en het burgerlijke bestuur. Binnen het nazi-apparaat was er dus behoorlijk wat tumult. Het was organisatorisch allesbehalve een geoliede machine.
In Ostland werden de zaken nog extra gecompliceerd door SS-Brigadeführer Friedrich Jeckeln. Hij werd bekritiseerd wegens corruptie, wreedheid en roekeloos gedrag. Hij voerde het bevel over de Einsatzgruppen en was verantwoordelijk voor de organisatie van de moord op meer dan 100. 000 Joden, Roma en andere zogenaamd ongewensten.
Na de oorlog werd hij daarvoor opgehangen. Door de bezetting verscheen er ook een Duitstalige krant. Zodra de rijkscommissaris zijn ambt aanvaardde, liet hij al het Sovjet-staatsbezit in de Baltische staten confisqueren en onder Duits beheer plaatsen. In Ostland werd land dat door de Sovjets was geconfisqueerd, teruggegeven aan de voormalige eigenaren.
Dat waren veelal boeren. Tijdens de korte Sovjetbezetting die in 1940 van start ging, was het land door de staat in beslag genomen volgens het economisch communistische beleid van Stalin. Hetzelfde gold voor winkels, bedrijven en industrieën. Ook die werden teruggegeven, maar moesten wel hoge belastingen aan de bezetter betalen.
Joods bezit werd permanent in beslag genomen. Wit-Rusland was een uitzondering. Daar werd een staatsbedrijf opgericht om alle voormalige Sovjetbezittingen te beheren. Dat had te maken met het feit dat de nazi’s de Wit-Russen als inferieur beschouwden in vergelijking met de Baltische volkeren.
Staatsmonopolies en particuliere bedrijven die verbonden waren met de Duitse staat namen daar snel het beheer over. De Duitse autoriteiten betreurden dat het zogenaamde joods-bolsjewistische regime niets had bijgebracht over privébezit en persoonlijk initiatief. Dat stond volgens hen in contrast met de Baltische staten, waar de bevolking volgens Duitse rapporten bereid was om samen te werken en mogelijk autonoom bestuur kon krijgen. Nationalistische gevoelens leefden daar sterker.
Volgens minister van Financiën Schwerin von Krosigk ontving de Duitse staat tot februari 1944 meer dan 753,6 miljoen rijksmark aan bezettingskosten en belastingen. Duitsland eiste honderdduizenden arbeiders voor landbouw en industrie. Russen, Wit-Russen en Oekraïners werden als slavenarbeiders beschouwd die desnoods doodgewerkt konden worden. Wat was de langetermijnvisie van de nazi’s op dit gebied?
Volgens Rosenberg moesten de Oost-Europese volkeren op den duur verdreven worden. Een deel van de Esten, Letten en Litouwers kon gegermaniseerd worden. Volgens Rosenberg hadden zij door hun geschiedenis een Europees karakter. Dit moest worden bereikt via raciale assimilatie van Baltische en sommige Wit-Russische bevolkingsgroepen.
Na de oorlog moesten Duitsers zich in het gebied gaan vestigen. In de regio rond Pskov in Rusland werden etnische Duitsers uit Roemenië en ook Nederlanders hervestigd, georganiseerd door een Nederlands-Duitse kolonisatieorganisatie. Voor de Joden was er absoluut geen plaats. Een groot deel was al door de Duitse Einsatzgruppen vermoord.
Door deportaties uit andere landen kwamen Joden terecht in getto’s zoals die in Riga, Kaunas, Liepāja en Daugavpils. In 1943 werden de getto’s geliquideerd en werden overlevenden naar kampen gestuurd of direct vermoord. Met name in Wit-Rusland voerden de Duitsers een voortdurende strijd tegen partizanen die zich in de bossen hadden verstopt. Bij wrede vergeldingsacties moest een groot deel van de plaatselijke bevolking het ontgelden.
Naar schatting kwamen tussen de 2 en 3 miljoen mensen uit Wit-Rusland om het leven. Dat komt neer op ongeveer 25 tot 30 procent van de vooroorlogse bevolking. Het Rijkscommissariaat Ostland eindigde doordat nazi-Duitsland de oorlog tegen de Sovjet-Unie begon te verliezen. Vanaf 1943 duwde het Rode Leger het front westwaarts na overwinningen bij Stalingrad en later bij Koersk.
Duitse troepen trokken zich terug. In 1944 werden grote delen van de Baltische staten heroverd. Het Duitse burgerbestuur stortte in. Functionarissen vluchtten of werden geëvacueerd.
Eind 1944 werd bijna heel Ostland heroverd. Alleen Koerland bleef tot mei 1945 in Duitse handen. Met de Duitse nederlaag werd Ostland opgeheven en volgde opnieuw een Sovjetbezetting. Ostland was een koloniaal naziregime gebaseerd op uitbuiting en terreur, en het verdween zodra de Duitse militaire macht instortte.
Ondanks het brutale bewind werkten veel Oost-Europeanen om uiteenlopende redenen met de nazi’s samen: uit ideologie, haat tegen het communisme, pragmatisme of onder dwang.
