Rond vier uur ‘s nachts op 25 augustus 1941 werd Iran wakker in een oorlog die het niet had zien aankomen. Het land was officieel neutraal, maar binnen enkele dagen vielen de Britse en Sovjetlegers binnen via het zuiden, westen en noorden. De verdediging stortte snel in. Tegen de tijd dat de aanvallers elkaar nabij Qazvin de hand schudden, was het duidelijk dat het regime van Shah Reza Pahlavi voorbij was.
Iran was allang een speelbal van grootmachten. Sinds de negentiende eeuw hadden Rusland en Groot-Brittannië stukken van het verzwakte Perzische rijk afgesnoept. Groot-Brittannië beheerste de olie-industrie, kocht politici om en bemoeide zich diep met het Iraanse bestuur. Reza Pahlavi was in de jaren twintig zelfs met Britse steun op de troon gekomen.
Moderniseren deed hij zeker, met bruggen, wegen, spoorlijnen en hervormingen. Maar hij regeerde steeds autoritairder en zijn populariteit kelderde. In de jaren dertig zocht de Shah toenadering tot Duitsland. Duitsland had zich nooit imperialistisch tegenover Iran opgesteld en werd belangrijkste handelspartner.
Honderden Duitse ingenieurs en adviseurs werkten aan Iraanse projecten. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, eisten de geallieerden dat de Shah alle Duitsers zou uitzetten. Hij weigerde. In de zomer van 1941 was de maat vol en begon Operatie Countenance.
De invasie had meerdere doelen. Iran lag strategisch tussen Brits India, Irak en Egypte, en de olie mocht niet in Duitse handen vallen. Bovendien liep via Iran de zogenaamde Perzische corridor, waarlangs de geallieerden grote hoeveelheden militair materieel naar de Sovjet-Unie konden vervoeren. Na de invasie werd Reza Pahlavi gedwongen af te treden.
Zijn jonge en onervaren zoon Mohammed Reza Pahlavi werd naar voren geschoven als nieuwe heerser. De Britten namen het olierijke zuidwesten onder controle, de Sovjet-Unie bestuurde het noorden. Iran moest alle banden met Duitsland verbreken en alle Duitse burgers het land uitzetten. Om de bezetting als tijdelijk te presenteren, verklaarden Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie in 1942 dat ze de onafhankelijkheid van Iran respecteerden en hun troepen uiterlijk zes maanden na de oorlog zouden terugtrekken.
In 1943 herhaalden ze die belofte tijdens de Conferentie van Teheran, waar Stalin, Roosevelt en Churchill elkaar voor het eerst ontmoetten. Na de overwinning op Duitsland liep het echter anders. De spanningen tussen de Sovjet-Unie en het Westen kwamen snel naar boven. Stalin was niet van plan Iran snel te verlaten.
Sovjettroepen blokkeerden Iraanse militairen en pro-communistische Iraniërs riepen in november 1945 in de regio Azerbeidzjan een eigen volksregering uit. Kort daarna riepen Iraanse Koerden de Republiek Mahabad uit. Iraanse troepen probeerden in te grijpen, maar Sovjettroepen verhinderden dat. De nieuwe Amerikaanse president Harry Truman waarschuwde Stalin herhaaldelijk.
De Verenigde Staten verhoogden hun militaire steun aan Iran en oefenden samen met Groot-Brittannië diplomatieke druk uit via de Verenigde Naties. Pas in het voorjaar van 1946 trokken de Sovjets zich terug, nadat Iran hen een aantrekkelijke oliedeal had aangeboden. Zodra de Sovjettroepen weg waren, versloeg het Iraanse leger de separatistische regeringen snel. Stalens overwinning was van korte duur.
In 1947 stemde het Iraanse parlement vrijwel unaniem tegen de oliedeal met de Sovjet-Unie. In 1949 werd de Communistische Partij verboden. Uiteindelijk kwam Stalin als verliezer uit de strijd. De Britten behielden hun positie in de olie-industrie, terwijl de Verenigde Staten steeds meer invloed kregen.
Sommige historici beschouwen deze crisis als het eerste echte conflict van de Koude Oorlog. Voor Iran zelf was de oorlog traumatisch. Het land had decennialang geprobeerd echte onafhankelijkheid te bereiken, maar werd ondanks zijn neutraliteit opnieuw bezet. De aanwezigheid van buitenlandse troepen legde een enorme druk op de economie, waardoor in 1942 en 1943 een ernstige hongersnood ontstond.
Het aantal slachtoffers wordt geschat op enkele miljoenen. Toch bracht de bezetting ook veranderingen. Het parlement kreeg meer ruimte en de macht van de Shah werd verzwakt. De nieuwe Shah was jong en onervaren en vreesde voortdurend dat hij net als zijn vader afgezet zou worden.
Het politieke en maatschappelijke leven bloeide op. In april 1951 werd de nationalist Mohammed Mossadegh door het parlement tot premier gekozen. Zijn belangrijkste stap was de nationalisatie van de Iraanse olie-industrie. Die beslissing had grote gevolgen.
In 1953 organiseerden de Verenigde Staten een staatsgreep tegen hem, waardoor de macht van de Shah juist werd versterkt en de weg werd vrijgemaakt voor de Iraanse Revolutie in 1979.
