Het witte gebouw dat je daar ziet, was de zetel van de reiscommissaris van het zogenaamde Rijkscommissariaat Ostland. Dat gebied omvatte het door de Duitsers bezette Estland, Letland, Litouwen en een deel van Wit-Rusland. Maar wat waren nu precies de plannen van de nazi’s met dit gebied? Wat wilde Hitler bereiken met de Baltische staten?
Hitlers langetermijnvisie was een heringericht Europa, gedomineerd door wat hij zag als een zuiver Duits volk. Centraal in dit plan stond Lebensraum, oftewel leefruimte: uitbreiding naar het oosten, naar Sovjetgebied, om land, voedsel en grondstoffen te verwerven. Hitler geloofde dat dit land verkregen moest worden door de lokale bevolking te vernietigen, tot slaaf te maken of te deporteren. Dat gold vooral voor de Joden, maar ook voor Slavische bevolkingsgroepen zoals Polen, Russen, Wit-Russen en Oekraïners.
Hoewel de nazipropaganda beweerde dat de invasie van de Sovjet-Unie bedoeld was om alleen het bolsjewisme, het communisme dus, te verslaan, was Hitler in werkelijkheid uit op een ware vernietigingsoorlog. Binnen de nazileiding bestonden verschillende en concurrerende visies over hoe het veroverde oosten bestuurd moest worden. De nazifunctionaris Alfred Rosenberg stelde voor om sommige niet-Russische bevolkingsgroepen als partners onder Duitse bezetting te gebruiken. Denk daarbij aan de Esten, Letten en Litouwers.
Zijn rivaal Heinrich Himmler daarentegen droomde van een hardere aanpak: massadeportaties, massale uitroeiing en Duitse kolonisatie, uitgevoerd door de SS volgens het Generaal Plan Ost. Hitler gaf grotendeels de voorkeur aan Himmlers extremere ideeën. Laten we eens specifiek kijken naar de Baltische staten. Voor dit gebied waren de naziplannen in het algemeen gericht op annexatie en germanisering.
Zeker niet op Baltische onafhankelijkheid, al hoopten veel Esten, Letten en Litouwers daar wel op. Nazitheoretici discussieerden over hoe waardevol de Esten, Letten en Litouwers waren en hoeveel van hen geassimileerd konden worden of juist gedeporteerd moesten worden. Deze beoordelingen veranderden in de loop van de tijd en werden beïnvloed door de militaire situatie van Duitsland. In werkelijkheid werd er nooit één alomvattend masterplan voor het oosten volledig uitgevoerd.
Rivaliserende nazi-instellingen vochten om bevoegdheden. Het beleid was inconsistent en beslissingen hingen vaak af van hoe individuen Hitlers wensen interpreteerden. Toen de oorlogssituatie voor Duitsland na 1942-1943 verslechterde, maakten de ideologische kolonisatieplannen plaats voor militaire noodzaak. Al veranderden de kerndoelen, zoals de uitroeiing van de Joden, nooit.
Op 22 juni 1941 lanceerde Nazi-Duitsland Operatie Barbarossa, de grootste invasie in de geschiedenis. Voor de Baltische staten betekende dit dat de ene brute bezetting werd vervangen door een andere. De Duitse Legergroep Noord veroverde in razend tempo Litouwen, Letland en Estland. Sovjetbases, denk aan vliegvelden, havens en spoorwegknooppunten, werden gebombardeerd.
Eenheden van het Rode Leger werden volledig verrast en trokken zich in wanorde terug. In Litouwen kwam het lokale verzet in opstand om de terugtrekkende Sovjets te bestrijden. Dat lukte. Ten koste van duizenden doden wisten Litouwse partizanen Sovjetbolwerken te overmeesteren, nog voordat de Duitsers er waren.
In enkele steden werd zwaar gevochten tussen Duitse en Sovjettroepen. In Daugavpils vochten ingesloten Sovjeteenheden wanhopig om te ontsnappen aan omsingeling. De Duitsers rukten elders snel op. Vilnius viel binnen enkele dagen.
Riga werd op 1 juli ingenomen en Tallinn raakte kort daarna geïsoleerd. Voor veel lokale inwoners leken de Duitsers in eerste instantie bevrijders. Slechts enkele weken eerder hadden de Sovjets nog tienduizenden mensen gedeporteerd. Het Rijkscommissariaat Ostland was de naam voor het bestuur van een deel van de oostelijke gebieden van het Derde Rijk en werd gebruikt voor de door de Duitsers bezette Baltische staten, evenals het westen van Wit-Rusland.
Dit gebied werd bestuurd als een kolonie van Nazi-Duitsland. Hoe werd deze kolonie georganiseerd? Ostland werd één van de zogenaamde rijkscommissariaten, gebieden van het Groot-Duitse Rijk die door civiele autoriteiten werden bestuurd. Ze vielen onder het gezag van rijksleider Alfred Rosenberg, de rijksminister voor de bezette oostelijke gebieden.
De instructies voor de bestuurders van de gebieden werden door Rosenberg zelf opgesteld. De oostgebieden, alles wat door Duitsland en zijn bondgenoten sinds Operatie Barbarossa was veroverd, werden verdeeld in rijkscommissariaten. De hoogste autoriteit was de rijkscommissaris van Ostland, Hinrich Lohse. Het Rijkscommissariaat Ostland werd weer onderverdeeld in vier generalbezirke: Estland, Letland, Litouwen en het zogenaamde Wit-Ruthenië, het westen van Wit-Rusland.
Elk generalbezirk werd verder onderverdeeld in kreisgebieden. De hoofdstad van Ostland was Riga. Estland werd bestuurd door generaalcommissaris Karl-Siegmund Litzmann met Tallinn als hoofdstad. Dit generalbezirk was feitelijk zelfstandig omdat Estland was overgegaan van militair bestuur door de Wehrmacht naar civiel bestuur.
Generalbezirk Lettland werd bestuurd door Hendrik Drechsler met Riga als hoofdstad. Litouwen werd bestuurd door Theodor Adrian von Renteln met de vroegere Litouwse hoofdstad Kaunas als hoofdstad. Generalbezirk Wit-Ruthenië werd bestuurd door Wilhelm Kube tot 1943 en door Curt von Gottberg na 1943, met Minsk als hoofdstad. De ministeriële macht van Rosenberg was in de praktijk beperkt.
Veel praktische zaken werden uitgevoerd door anderen. De Wehrmacht en de SS beheersten het militaire en veiligheidsapparaat. Fritz Sauckel regelde arbeid en werkkampen en Hermann Göring en Albert Speer beheerden de economische zaken. In juli 1941 werd een civiel bestuur aangekondigd voor de bezette Sovjetgebieden, maar dit was nog niet daadwerkelijk ingevoerd.
Er ontstond een machtsvacuüm dat werd opgevuld door de SS en samenwerkende organisaties. Zo kregen zij in feite onbeperkte macht. Zij deden hier pas met grote tegenzin afstand van in september 1941, toen het civiele bestuur van kracht werd. Heinrich Himmler probeerde tot eind 1943 tevergeefs deze macht terug te krijgen.
Dit verklaart deels de moeizame houding tussen de SS en het burgerlijke bestuur. Je ziet dat binnen het naziapparaat er behoorlijk wat tumult was en het organisatorisch allesbehalve een goed geoliede machine was. In Ostland werden zaken nog eens extra gecompliceerd door een hoge politiecommandant, Friedrich Jeckeln. Die werd bekritiseerd wegens corruptie, wreedheid en roekeloos gedrag.
Zo voerde hij het bevel over de zogenaamde Einsatzgruppen en was verantwoordelijk voor de organisatie van de moord op meer dan honderdduizend Joden, Roma en andere zogenaamde ongewensten. Hij werd na de oorlog daarvoor opgehangen. Tijdens de bezetting verscheen er ook een Duitstalige krant. De rijkscommissaris van Ostland liet direct na zijn benoeming al het Sovjet-staatsbezit in de Baltische staten confisqueren en onder Duits beheer plaatsen.
In Ostland werd door de Sovjets geconfisqueerd land teruggegeven aan de voormalige eigenaren. Dat waren veelal boeren. Tijdens de kortstondige Sovjetbezetting van het gebied, die in 1940 van start ging, werd het land door de staat in beslag genomen conform het economisch communistische beleid van Stalin. Dat gold ook voor winkels, bedrijven en industrieën.
Ook deze werden teruggegeven, maar moesten wel hoge belastingen aan de bezetter betalen. Joods bezit werd permanent in beslag genomen. Wit-Rusland, oftewel Belarus, was een uitzondering. Daar werd een staatsbedrijf opgericht om alle voormalige Sovjet-eigendommen te beheren.
Dat had te maken met het feit dat de nazi’s de Wit-Russen als inferieur beschouwden in vergelijking met de Baltische volkeren. Staatsmonopolies en particuliere bedrijven gelieerd aan de Duitse staat namen daar snel het beheer over. In Belarus betreurden Duitse autoriteiten dat het zogenaamde joods-bolsjewistische regime niets had bijgebracht over privébezit en persoonlijk initiatief. Dit stond volgens hen in contrast met de Baltische staten, waar de bevolking volgens Duitse rapporten bereid was om samen te werken en mogelijk autonoom bestuur kon krijgen.
Nationalistische gevoelens leefden daar sterker. Volgens minister van financiën Schwerin von Krosigk ontving de Duitse staat tot februari 1944 meer dan 753,6 miljoen rijksmark aan bezettingskosten en belastingen. Duitsland eiste honderdduizenden arbeiders voor landbouw en industrie. Russen, Wit-Russen en Oekraïners werden als slaven en arbeiders beschouwd die desnoods doodgewerkt konden worden.
Wat was de langetermijnvisie van de nazi’s op dit gebied? Volgens Rosenberg moesten op den duur de Oost-Europese volkeren verdreven worden. Een deel van de Esten, Letten en Litouwers kon gegermaniseerd worden. Volgens Rosenberg hadden zij een Europees karakter door hun geschiedenis.
Dit moest worden bereikt via raciale assimilatie van Baltische en sommige Wit-Russische bevolkingsgroepen. Na de oorlog moesten Duitsers zich daar gaan vestigen. In de regio Pskov in Rusland werden etnische Duitsers uit Roemenië en ook Nederlanders hervestigd, georganiseerd door een Nederlands-Duitse kolonisatieorganisatie. Voor wie er absoluut geen plaats was, waren de Joden.
Een groot deel was door de Duitse Einsatzgruppen al vermoord. Door deportaties uit andere landen kwamen Joden terecht in getto’s zoals Riga, Kaunas, Liepaja en Daugavpils. In 1943 werden de getto’s geliquideerd en overlevenden naar kampen gestuurd of direct vermoord. Besef dat met name in Wit-Rusland, in Belarus, de Duitsers een voortdurende strijd voerden tegen partizanen die zich hadden verstopt in de bossen.
Bij wrede vergeldingsacties moest een groot deel van de plaatselijke bevolking het ontgelden. Naar schatting kwamen tussen de 2 en 3 miljoen mensen uit Belarus om het leven, wat neerkomt op ongeveer 25 tot 30 procent van de vooroorlogse bevolking. Het Rijkscommissariaat Ostland eindigde doordat Nazi-Duitsland de oorlog tegen de Sovjet-Unie begon te verliezen. Vanaf 1943 duwde het Rode Leger het front westwaarts na overwinningen bij Stalingrad en later bij Koersk.
Duitse troepen trokken zich terug. In 1944 werd Wit-Rusland heroverd, alsmede grote delen van de Baltische staten. Het Duitse burgerbestuur stortte in. Functionarissen vluchtten of werden geëvacueerd.
Eind 1944 werd bijna heel Ostland heroverd. Alleen Koerland en Klaipe bleef tot mei 1945 in Duitse handen. Met de Duitse nederlaag werd Ostland opgeheven en volgde opnieuw een Sovjetbezetting. Ostland was een koloniaal naziregime, gebaseerd op uitbuiting en terreur, en verdween zodra de Duitse militaire macht instortte.
Ondanks het brutale bewind werkten veel Oost-Europeanen om uiteenlopende redenen met de nazi’s samen: ideologie, haat tegen het communisme, pragmatisme of dwang.
