Het was eind 1931, in Utrecht, vlak bij het Domplein, dat Anton Mussert en Cornelis van Geelkerken een beweging oprichtten die Nederland voor altijd zou verdelen: de Nationaal-Socialistische Beweging, de NSB. Ze noemden zichzelf geen partij, maar een beweging, en ze hadden één groot doel voor ogen: een complete omwenteling van de Nederlandse staat. De fascistische beweging was niet nieuw in Nederland. In 1923 was al het Verbond van Actualisten opgericht, geïnspireerd op het Italië van Mussolini, maar die partij was snel verzand in interne ruzies.
Het was pas met de opkomst van Hitler in Duitsland dat het nationaalsocialisme echt voet aan de grond kreeg. Er waren splintergroeperingen zoals de NSNAP, die extreem antisemitisch was en openlijk pleitte voor een aansluiting van Nederland bij Duitsland, en het Zwart Front van Arnold Meijer, een christelijk-fascistische beweging die fel antisemitisch was maar marginaal bleef en uiteindelijk door de Duitse bezetter werd verboden. De NSB koos een eigen weg. Ze verwierp het marxisme, het socialisme en het communisme, maar ook het liberaal-kapitalisme.
Ze profileerden zich als de “Derde Weg”, een nationaal-socialistische beweging die de klassentegenstellingen wilde overbruggen. In plaats van de klassenstrijd stelden ze de klassensamenwerking centraal, georganiseerd in zogenaamde corporaties: beroepsgroepen die als onderdelen van één lichaam in harmonie moesten samenwerken. Het partijprogramma beloofde ondernemers respect voor het particulier eigendom en een stakingsverbod voor arbeiders, terwijl arbeiders winstdeling, een betere pensioenregeling en een ziektekostenverzekering kregen voorgespiegeld. Dit alles in naam van het volk, niet van de eigen klasse.
Op de vraag of de NSB nu fascistisch of nazistisch was, antwoordde Mussert zelf dat het om de beginselen ging, niet om de naam. In het begin benadrukte hij dat de beweging niet antisemitisch was, in tegenstelling tot het Duitse nationaalsocialisme. Hij wilde geen agressieve expansie, zoals de Duitse drang naar “Lebensraum”, maar klampte zich vast aan het behoud van de koloniën, met name Nederlands-Indië. Waar de Duitsers “Sieg Heil” riepen, riepen de NSB’ers “Houzee!
”
Die houding veranderde echter snel. Het antisemitisme kwam niet van bovenaf, maar groeide vanuit de achterban. Tegen het einde van 1934 vaardigde Mussert, om de partij bij elkaar te houden, een verbod uit op Joden in leidinggevende partijfuncties, terwijl hij naar buiten toe beweerde niets tegen Nederlandse Joden te hebben. In 1935, nadat Duitsland de Neurenbergse rassenwetten had aangenomen, gooide de partij die schijn volledig overboord en omarmde ze het Duitse nationaalsocialisme.
Dat zorgde voor een fundamentele tegenstrijdigheid: hoe kon een beweging die claimde typisch Nederlands en ultranationalistisch te zijn, zich zo nadrukkelijk richten op het buitenland dat haar ideologie bepaalde? Al in 1933 werd de NSB beschuldigd van landverraad. Het marcheren, de uniformen en de exercities werden niet gezien als typisch Nederlandse gebruiken, maar als slaafse kopieën van de nazi’s. Toen in 1938 de Kristallnacht plaatsvond, betreurde Mussert de Duitse methoden, maar toch ontstond bij hem het schrikbeeld dat de Joden een oorlog in Europa zouden veroorzaken.
Hij zag steeds meer een strijdtoneel tussen het “volk” en de “Joodse wereld”. Het liberalisme, kapitalisme en marxisme rekende hij tot die laatste wereld, terwijl fascisme en nationaalsocialisme de wereld van het volk vertegenwoordigden. Hij ontwikkelde zelfs een plan om alle Joden gedwongen naar Guyana te laten emigreren: het zogenaamde Guyanaplan. Binnen de partij groeide echter een dodelijke tweestrijd.
Mussert, in de eerste plaats een nationalist, droomde van een Groot-Nederland, samengevoegd met Vlaanderen en de koloniën, als een zelfstandige bondgenoot van Duitsland met behoud van de eigen vlag en identiteit. Zijn rivaal, Meinoud Rost van Tonningen, was echter een radicale aanhanger van de SS-ideologie. Voor hem was Nederland slechts een administratieve bijkomstigheid die ondergeschikt was aan het Germaanse ras. Hij wilde een Groot-Germaans Rijk waarin Nederland zou opgaan en zou worden gereduceerd tot een provincie van Duitsland.
Waar Mussert nog probeerde een zekere afstand tot de bezetter te bewaren, was Rost van Tonningen een onvoorwaardelijke volgeling van Himmler en Hitler, die de christelijke moraal en Nederlandse symbolen verwierp voor een radicale rassenleer. De Duitsers speelden dit spel perfect. Ze gebruikten Mussert als formeel uithangbord om de Nederlandse bevolking rustig te houden, terwijl ze via Rost van Tonningen en de Nederlandsche SS de echte nazificatie en economische uitbuiting organiseerden. Musserts visie bleek een illusie; de werkelijke machthebbers in Berlijn hadden het Groot-Germaanse Rijk van Rost van Tonningen voor ogen.
Alleen het verlies van Duitsland in 1945 maakte definitief een einde aan die plannen. Maar wat als Mussert de macht had gekregen? Nederland zou dan een autoritaire, corporatieve staat zijn geworden. Het parlementaire stelsel zou zijn afgeschaft, elke vorm van oppositie zou zijn uitgebannen.
Mussert zou als “Leider” absolute macht hebben gehad, met een ministerraad die alleen aan hem verantwoording schuldig was. De onafhankelijke rechtsstaat zou zijn vervangen door een rechtsorde die volledig in dienst stond van het volksbelang, zoals de partij dat definieerde. De vrije markt zou zijn ingeperkt, stakingen verboden en werkgevers en werknemers verplicht samen te werken in door de overheid gecontroleerde bedrijfschappen. Via grootschalige werkverschaffingsprojecten zou de werkloosheid worden bestreden en de nationale tucht vergroot.
Media, onderwijs en cultuur zouden onder toezicht worden geplaatst om de nationaalsocialistische idealen te verspreiden, en iedereen die niet paste in de “Volksgemeenschap” zou naar de rand van de samenleving worden gedrukt of vervolgd worden. In dat scenario zou Nederland onvermijdelijk in de invloedssfeer van Berlijn zijn beland. Ondanks al Musserts hoop op zelfstandigheid, ondanks zijn droom van een Groot-Nederland met Vlaanderen als machtig blok aan de Noordzee, zou het land feitelijk een vazalstaat van het Duitse Rijk zijn geworden.
De Duitse inval maakte uiteindelijk de illusie van zelfstandigheid compleet, maar de vraag blijft huiveringwekkend: dit was het Nederland dat Mussert voor ogen had.
