Op 10 oktober 1944 bereikte het Rode Leger de Oostzeekust bij Palanga. Daarmee was de landverbinding tussen de Duitse troepen in Letland en het Derde Rijk definitief doorgesneden. Ongeveer 400. 000 Duitse, Letse en buitenlandse soldaten zaten gevangen in een gebied dat de geschiedenis zou ingaan als de Koerland-pocket.
Ze zouden daar vechten tot 10 mei 1945 – twee dagen nadat Duitsland zich officieel had overgegeven. De weg naar die val begon maanden eerder. In de zomer van 1944 kwam de oorlog terug naar Letland. De Sovjets lanceerden Operatie Bagration, een grootschalig offensief gericht op de Baltische staten.
Na de uitbraak bij Leningrad rukten Sovjet-eenheden op naar Estland en bogen vervolgens af richting Letland. Vanuit Litouwen trokken ze naar het noorden, terwijl andere eenheden vanuit de USSR direct naar het westen oprukten. Op 13 juli viel Vilnius. Zes dagen later staken Sovjettroepen de grens met Letland over bij Daugavpils.
Het offensief verliep volgens plan. Terwijl eenheden Jelgava bestormden, drongen anderen razendsnel op richting de Golf van Riga. Hun doel was het Duitse Noordelijke Legergroep in tweeën te splijten en definitief af te snijden. Op 30 juli brak het Rode Leger door tot de kust bij Tukums.
Het bruggenhoofd werd weliswaar heroverd door de Duitsers, maar de korte bezetting was een voorbode van wat komen zou. Het Rode Leger liet een spoor van verwoesting achter. Burgers werden neergeschoten, vrouwen verkracht, en iedereen die verdacht werd van collaboratie met de Duitsers werd geëxecuteerd. De Letten wisten nu precies wat hen te wachten stond bij een terugkeer van de Sovjets.
Hoewel de Duitsers de zware gevechten leverden, vochten de Letten mee voor wat ze waard waren. Versterkt door nieuwe rekruten hielden ze stand terwijl ze stap voor stap terugweken – helemaal tot aan hun laatste vesting: Koerland, of zoals de Duitsers het noemden, Kurland. Op 26 september gaf generaal Ferdinand Schörner het bevel tot evacuatie. Materieel en installaties werden in allerijl overgebracht naar de veiligheid van Koerland.
Maar verder naar het zuiden hielden de Sovjets de druk erop. Op 5 oktober zette generaal Bagramyan zijn opmars voort richting de kust van Litouwen. Vijf dagen later was het definitief mis. Het Rode Leger bereikte de zee bij Palanga.
De landverbinding met het Derde Rijk was voorgoed afgesneden. Moskou kondigde diezelfde dag trots aan dat de zee was bereikt en dat het eindoffensief op Riga was begonnen. Terwijl een deel van de Duitse troepen zich voorbereidde op de verdediging van de hoofdstad, trokken anderen richting het laatste bolwerk. In de achterhoede vochten de verdedigers een bloedige strijd met zware verliezen.
Het Rode Leger stond al in de buitenwijken van Riga en bereikte de kust ten zuiden van Liepaja. De Duitse legermacht zat als een rat in de val. In plaats van tot de laatste man te vechten voor Riga, besloot het Duitse leger zich terug te trekken. Op 12 oktober bliezen de laatste vluchtende Duitsers de bruggen over de Daugava op.
Een strategische zet die de Sovjets vertraagde, maar ook de ontsnappingsroute blokkeerde voor tienduizenden Letse vluchtelingen die wanhopig probeerden te ontkomen aan de terreur. Vastgeketend aan de kust van West-Koerland, maar nog altijd in het bezit van de vitale havens Liepaja en Ventspils, sloegen de omsingelde troepen elke Sovjetaanval af. Hitler riep het gebied uit tot een onneembare vesting: Vesting Koerland. Deze kleine buitenpost van het Derde Rijk zou doorvechten tot in mei 1945.
Met hun rug tegen de koude wateren van de Oostzee en een frontlinie van zo’n 170 kilometer groeven de troepen zich diep in. In dichte bossen, moerassen en steden bouwden ze verdedigingslinies uit. In het gebied van ongeveer 14. 200 vierkante kilometer – ruwweg de helft van België – zaten niet alleen soldaten vast, maar ook ongeveer 230.
000 burgers en nog eens 150. 000 Letse, Litouwse en Wit-Russische vluchtelingen. De buitenwereld was alleen bereikbaar via twee havens: Liepaja en Ventspils. Aan de andere kant van het front stonden ongeveer 429.
000 Sovjetsoldaten klaar. Aanvankelijk was het plan om het zo lang mogelijk vol te houden in Koerland en ondertussen zoveel mogelijk soldaten en functionarissen per schip te evacueren naar Duitse havens als Königsberg en Danzig. Maar dat plan veranderde snel. Hitler raakte geobsedeerd door het idee om van de Koerland-vesting een springplank te maken voor een nieuw offensief.
Hij droomde van een tegenaanval aan het oostfront, vergelijkbaar met het Ardennenoffensief in de winter van 1944-45. In zijn visie moest Koerland ook een uitvalsbasis worden voor onderzeeërs die de Sovjetvloot uit de Oostzee zouden verdrijven. Het waren illusies. Duitsland had simpelweg de middelen en mankracht niet meer.
Koerland verdedigen was het enige wat ze nog konden doen. Tussen oktober 1944 en maart 1945 lanceerden de Sovjets maar liefst zes grote offensieven tegen de pocket. Het derde offensief eind december 1944 was het meest bloederig. Stalin had aanvankelijk gedacht dat de inname van het schiereiland slechts enkele weken zou duren, maar de realiteit was weerbarstiger.
De Duitse verdediging hield stand, en de Sovjetverliezen liepen snel op. Om te voorkomen dat dit het moreel zou ondermijnen, werd er een streng nieuwsembargo ingesteld rond dit front. Pas toen de Duitse weerstand in mei 1945 instortte, mochten de Sovjetmedia berichten over wat er in Koerland was gebeurd. Aan Duitse zijde vochten niet alleen Duitsers.
Ook zo’n 10. 000 Letten van de 19e Waffen-Grenadierdivisie van de SS en duizenden vrijwilligers uit Noorwegen, Denemarken en Zweden, evenals etnische Duitsers uit Joegoslavië en Roemenië van de Nordland-divisie, namen deel aan de strijd. Toch ontstonden er steeds vaker spanningen. Voor de Letten was de situatie fundamenteel anders: zij vochten op eigen grondgebied voor hun eigen toekomst.
Veel Letten hadden zich bij de Duitsers aangesloten uit diepe haat tegen de Sovjet-Unie, die in 1940 hun onafhankelijkheid had ingepikt. Ze hoopten die met hulp van nazi-Duitsland terug te winnen. Maar al snel bleek dat een illusie, want ook Letland stond op de Duitse agenda om gekoloniseerd te worden. Ook aan Sovjetzijde vochten Letten mee – vaak mannen die waren opgeroepen in de door de Sovjets bezette delen van Letland.
Op sommige plekken stonden Letten tegenover andere Letten. In zulke sectoren gebeurde er iets opvallends: gevechten vielen stil, of soldaten deserteerden en weigerden nog langer tegen hun landgenoten te vechten. Begin maart 1945 besloten de Duitse bezetters de civiele nazi-administratie in Koerland op te heffen en te vervangen door bestuurders uit de Letse nationale bewegingen. Voor de burgerbevolking in de ketel was het dagelijks leven allesbehalve makkelijk.
Op het platteland, ver genoeg van de frontlinie, konden mensen in de landbouw, veeteelt of visserij zich nog enigszins redden. Maar dichter bij het front was de situatie ronduit catastrofaal. Dorpen lagen in puin, infrastructuur was vernietigd en de economie volledig ontwricht. Plaatsen die pal aan de frontlinie lagen, wisselden meerdere keren van bezetter en werden uiteindelijk compleet verwoest.
In de havensteden was de situatie iets minder uitzichtloos. Daar was nog infrastructuur aanwezig en kwamen via schepen goederen binnen. Tegelijkertijd zaten deze steden vol vluchtelingen en waren ze regelmatig doelwit van zware bombardementen. De Letse hulporganisaties raakten snel door hun middelen heen.
Internationale hulp bleef uit. Voor velen bleef er maar één optie over: ontsnappen. Wanhopige mensen probeerden een plek te bemachtigen op kleine vissersboten die richting het Zweedse eiland Gotland voeren. Dat de Duitsers het in Koerland meer dan een half jaar wisten vol te houden, had meerdere oorzaken.
Hun positie met de zee in de rug speelde een rol, maar dat was niet het hele verhaal. De Duitse soldaten vochten al sinds juni 1941 aan het oostfront. In die jaren was een sterke onderlinge band ontstaan binnen deze geharde eenheden. Bovendien leefde bij hen de overtuiging dat zolang zij de Sovjettroepen in Koerland bezighielden, die niet konden doorstoten naar Duitsland zelf, met name naar Oost-Pruisen en Pommeren.
Dat bleek onjuist, want de Sovjetopmars in oostelijk Duitsland was niet te stuiten. Terwijl de oorlog zich verder naar het westen verplaatste, begon de situatie in Koerland te veranderen. Steeds meer Duitse eenheden, waaronder de Nordland-divisie, werden per schip geëvacueerd om elders ingezet te worden, bijvoorbeeld in Pommeren en Oost-Pruisen. In het voorjaar van 1945 vielen ook de havens van Danzig en Königsberg in Sovjethanden.
Daarmee was het lot van Koerland definitief bezegeld. Het einde kwam toen het nieuws doordrong dat Duitsland op 8 mei 1945 had gecapituleerd. Legergroep Koerland bevond zich in een communicatieblack-out en ontving het officiële bevel pas op 10 mei. Daarmee was het een van de laatste Duitse legergroepen die zich in Europa overgaf.
Het thuisfront lag in puin, het naziregime was ingestort en het land zelf bezet. Toch werd het nieuws aanvankelijk ontkend door de nazi-radio in Liepaja. Het duurde even voordat alle eenheden de waarheid onder ogen zagen en de wapens neerlegden. In Koerland sneuvelden ongeveer 117.
000 Duitse en 90. 000 Sovjetsoldaten. Zo’n 189. 000 Duitsers werden krijgsgevangen gemaakt en afgevoerd naar werkkampen.
Velen keerden pas jaren later terug naar Duitsland, rond 1952 en 1953. Ook ongeveer 14. 000 Letten belandden in Sovjet-krijgsgevangenschap – niet alleen collaborateurs, maar ook talloze gewone burgers die uit voorzorg of als collectieve straf werden opgepakt. Tot oktober 1945 bleven vissersboten met Letse en Litouwse vluchtelingen koers zetten naar Zweden.
Zelfs na de officiële capitulatie was het geweld nog niet voorbij. Tot in juli 1945 vonden er schermutselingen plaats tussen Sovjet-eenheden, lokale communistische milities en geïsoleerde Duitse soldaten, vaak SS’ers, die zich in de bossen hadden verscholen. Sommigen hoopten op een laatste spectaculaire actie, anderen probeerden wanhopig Oost-Pruisen te bereiken. Een aantal Letse legionairs wist te ontsnappen door zich onder de vluchtelingen te mengen en naar Zweden of West-Duitsland te vluchten.
Anderen kozen een ander pad: zij sloten zich aan bij ondergrondse verzetsgroepen die de strijd tegen de Sovjetbezetting voortzetten. Deze verzetsstrijders, bekend als de woudbroeders, bleven nog jarenlang actief tot ongeveer begin jaren 50. Voor hen eindigde de oorlog dus niet in 1945. Voor de Duitse soldaten die zich in de Koerland-pocket overgaven, begon na de overgave een jarenlange lijdensweg.
Terwijl hun kameraden in het westen vaak relatief snel naar huis mochten, verdwenen de Koerland-strijders diep in het Sovjetsysteem. Na de capitulatie werden ze ontwapend en te voet of in overvolle goederenwagons afgevoerd naar het oosten. Velen belandden in de beruchte goelagkampen of speciale werkkampen van de NKVD. Ze werden ingezet als dwangarbeiders voor de wederopbouw van de Sovjet-Unie – in mijnen, de bosbouw en bij de aanleg van wegen.
De omstandigheden waren erbarmelijk. Door een combinatie van uitputting, ondervoeding en ziektes overleefde een groot deel van de gevangenen de eerste winters niet. De repatriëring verliep uiterst traag. De eerste groepen, vaak zieken, mochten rond 1947-1948 naar huis.
De grote massa volgde pas begin jaren 50. De allerlaatste overlevende keerde pas in 1955 terug, na een diplomatiek bezoek van de West-Duitse bondskanselier Konrad Adenauer aan Moskou. Tegen die tijd was het verhaal van Hitlers vergeten leger allang vergeten door de rest van de wereld – maar voor de mannen die in de bossen van Koerland hadden gevochten, was het een nachtmerrie die jarenlang zou duren.
