Op 26 november 1908 voeren Nederlandse marineschepen met volle kracht de haven van Willemstad op Curaçao uit. Hun bestemming: Venezuela. De schepen hadden orders gekregen om elk Venezolaans schip dat ze tegenkwamen te stoppen en in beslag te nemen. Nederland was het zat.
Jarenlang had de Venezolaanse regering zich schuldig gemaakt aan intimidatie en bedreigingen, en nu was het tijd om daar een einde aan te maken. Dit is het verhaal van hoe Nederland en Venezuela in 1908 bijna in oorlog raakten. De sleutelfiguur van dit verhaal is Cipriano Castro, toenmalig president van Venezuela. Geboren in 1858, president van het land van 1899 tot 1908.
Hij kwam oorspronkelijk uit de bergachtige provincie Táchira in het westen van Venezuela, grenzend aan Colombia. In de jaren 1870 raakte Castro betrokken bij de politiek. Sinds de onafhankelijkheid van Spanje in 1829 werd Venezuela verscheurd door de ene revolutie na de andere. Castro kwam aan het hoofd te staan van een autonoom revolutionair bestuur in Táchira, maar moest in 1892 vluchten naar Colombia.
Twee jaar later keerde hij terug met een guerrilla-leger. In oktober 1899 trok Castro als overwinnaar de Venezolaanse hoofdstad Caracas binnen. Hoewel zijn revolutie officieel bedoeld was om het liberalisme in Venezuela te herstellen, regeerde Castro net zo dictatoriaal als zijn conservatieve voorgangers. Hij had twee belangrijke voorbeelden.
Het eerste was de legendarische onafhankelijkheidsstrijder Simón Bolívar, van Venezolaanse afkomst. Bolívars Republiek Groot-Colombia, waartoe ook Venezuela behoorde, was al snel uiteengevallen. Castro droomde ervan deze enorme staat opnieuw tot leven te wekken. Ten tweede had Castro een buitensporige bewondering voor Napoleon Bonaparte.
Net als de voormalige Franse keizer was Castro klein van stuk en liet hij zich graag “de kleine korporaal” noemen. De inwoners van Caracas konden hem vaak door de straten zien rijden, keizerlijk gezeten op een wit paard. Dictator Cipriano Castro groeide uit tot een internationale lastpak. Voor de meeste Venezuelanen was dit spektakel ongeveer het enige plezier dat ze aan hun president beleefden.
Hun land, economisch en financieel uitgeput na decennia van revoluties en burgeroorlogen, werd verder leeggezogen om Castro’s extravagante levensstijl te bekostigen. De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken omschreef hem als “een gestoorde bruut”. Tegenstanders van Castro’s regime werden opgesloten voor moord of vluchtten naar het buitenland. Eén van de traditioneel populaire toevluchtsoorden was Curaçao.
De Benedenwindse eilanden – Aruba, Bonaire en Curaçao – kwamen in de 17e eeuw in handen van de Nederlandse West-Indische Compagnie. Het grootste eiland, Curaçao, was economisch het belangrijkst dankzij de trans-Atlantische slavenhandel en exotische producten. Omdat Spanje alle handel tussen zijn koloniën en andere mogendheden verbood, kon Willemstad in dat gat springen en uitgroeien tot een belangrijke stapelhaven. In de loop van de 18e eeuw stelde Spanje zijn havens echter ook open voor buitenlandse schepen.
Bovendien kregen de Nederlanders concurrentie van de Britten, die vanaf Trinidad handel dreven met het Zuid-Amerikaanse vasteland. Daardoor verloor Willemstad veel van zijn vroegere glorie. De toenemende onrust in de Spaanse gebieden, waar nationalisten zich probeerden los te maken van het moederland, bood de Nederlandse eilanden nieuwe kansen. Ze speelden een belangrijke rol voor de opstandelingen als springplank, toevluchtsoord en doorvoerhaven voor illegale wapenleveranties.
In 1808 trok de Venezolaanse generaal en rebel Francisco de Miranda zich met ongeveer 300 medestrijders terug op Aruba. In 1812 deed Simón Bolívar, op de vlucht voor het Spaanse leger, Curaçao aan. Toen de revolutie in Venezuela in 1829 succesvol was, vertaalden de goede betrekkingen tussen het nieuwe regime en de Nederlandse Antillen zich in diplomatieke erkenning en een handelsverdrag. Toch ontstonden al snel wederzijdse irritaties.
Bolívar begreep als geen ander welke rol Willemstad als smokkelhaven en mogelijk toevluchtsoord voor politieke dissidenten vormde voor de veiligheid van zijn regime. Hij wilde de smokkel bestrijden en de eigen economie versterken door in het handelsverdrag met Nederland hoge invoerrechten te bedingen en kleine schepen te weren. Zijn voorstel haalde het niet, maar de toon was gezet. Na het uiteenvallen van de Republiek Groot-Colombia in 1830 bleven de bilaterale verhoudingen moeizaam en complex.
Nederland moest niet alleen rekening houden met Caracas, maar ook met de publieke opinie op de Antillen. Den Haag probeerde goede betrekkingen te onderhouden met de Venezolaanse regering zonder de eilandbewoners aan de kant van de oppositie te plaatsen. Omdat zij economisch afhankelijk waren van de smokkelhandel, kon en wilde Nederland daar niet hard tegen optreden. Venezuela reageerde door regelmatig vermoedelijke smokkelschepen onder Nederlandse vlag op te brengen.
Wat weer werd beantwoord met demonstratieve vlootoefeningen van de Nederlandse marine. Om escalatie te voorkomen besloot Nederland in 1870 in te gaan op een verzoek van de Venezolaanse president Monagas om zijn politieke rivaal Antonio Guzmán Blanco uit te leveren, die vanuit Curaçao een staatsgreep wilde plegen. Het besluit werkte als een boemerang. Al snel grepen Blanco en zijn aanhangers de macht in Caracas.
De nieuwe president was vastbesloten de Nederlanders hun uitlevering betaald te zetten. Hij begon met het opbrengen van enkele Nederlandse handelsschepen op verdenking van smokkel. Toen de Nederlandse zaakgelastigde in Caracas protesteerde, werd hij het land uitgezet. Nadat in 1874 vanuit Curaçao opstandelingen tegen Blanco’s regime waren bevoorraad, sloot de president de havens van Coro en Maracaibo voor Nederlandse schepen.
Zeven jaar later voerde Venezuela een invoerbelasting van 30 procent in op alle goederen die vanuit Europese koloniën in het Caribisch gebied werden vervoerd. Deze zogeheten Antillenrechten waren bedoeld om buitenlandse concurrentie voor Venezolaanse havens uit te schakelen. Willemstad werd zwaar getroffen. Het ooit welvarende Curaçao was verworden tot een noodlijdend eiland.
Schepen lagen stil, plantages raakten in verval. “De toestand dezer Nederlandse kolonie begint hopeloos te worden. ” Rond de eeuwwisseling klonken daarom stemmen voor een drastische oplossing van het Antilliaanse probleem. “Er hangt iets in de lucht”, schreef een Nederlandse parlementariër in 1904.
“Telkens weer duikt het denkbeeld op dat Nederland zijn West-Indische eilanden maar moest loslaten en verkopen in ruil voor geldelijke of morele voordelen. Het zou niet de eerste maal zijn dat wij een kolonie loslieten. En in onze imperialistische eeuw is dat denkbeeld gemakkelijker uitvoerbaar dan ooit, nu van alle zijde liefhebbers zich zouden melden. ”
Er waren twee mogendheden die mogelijk belangstelling hadden voor Curaçao.
In de eerste plaats de Verenigde Staten. Nadat dit land zijn continentale grenzen had bereikt, zocht het naar expansiemogelijkheden over zee. Al in 1823 had president James Monroe het hele westelijk halfrond tot verboden terrein voor Europese kolonisatie verklaard. Aan het einde van de 19e eeuw namen de Amerikanen Spaanse bezittingen in de Filipijnen en het noordelijk Caribisch gebied over.
Door de aanleg van het Panamakanaal werd ook de rest van het Caribisch gebied economisch en strategisch van groot belang. De tweede nieuwe grootmacht die voet aan grond probeerde te krijgen in Zuid-Amerika was opmerkelijk genoeg Duitsland. Na de stichting van het Duitse keizerrijk in 1871 ging het sterk geïndustrialiseerde land op zoek naar grondstoffen en overzeese afzetmarkten. In Afrika en in mindere mate Azië lukte het Duitsland koloniën te verwerven.
Maar op het westelijk halfrond was dat vrijwel onmogelijk. Pogingen om onafhankelijke Zuid-Amerikaanse landen onder Duits gezag te brengen zouden onvermijdelijk leiden tot conflicten, vooral met de Verenigde Staten. Daarom koos Duitsland voor een andere strategie. Berlijn probeerde via economische investeringen en diplomatieke relaties invloed te winnen.
Ook in Venezuela investeerden Duitse bedrijven miljoenen marken en in de stad Tovar ontstond een grote Duitse gemeenschap. Dat de regering in Caracas liever Duitsers dan Nederlanders als buur had, bleek toen zij in 1875, 1879 en in 1898 Berlijn voorstelde om Curaçao te bezetten. Duitse admiraals stonden daar niet onwelwillend tegenover, maar telkens stuitten zij op een veto van het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat geen conflict wilde riskeren. Niet met Nederland – daar lagen ze niet zo wakker van – maar met de Verenigde Staten.
In maart 1902 ontving de Duitse keizer Willem II echter een bericht van de Duitse consul in Batavia, Nederlands-Indië, die beweerde dat Nederland bereid was Curaçao te verkopen. De keizer liet de politieke gevolgen onderzoeken. Duitsland keek met jaloezie naar de groeiende Amerikaanse macht, terwijl de VS hun oog hadden laten vallen op de Deense eilanden Sint Thomas en Sint Croix. De Duitse legerchef overwoog zelfs of Duitsland naast Curaçao ook Suriname moest verwerven.
Dankzij waarschuwingen van de Duitse ambassadeur in Washington zag het land af van deze plannen. Na zijn machtsovername in 1899 groeide de Venezolaanse leider Cipriano Castro uit tot een internationale onruststoker. Dat bracht de grootmachten ertoe hun krachten te bundelen. In december 1902 legden Duitsland, Groot-Brittannië en Italië gezamenlijk een zeeblokkade op aan Venezuela.
Duitse oorlogsschepen bombardeerden Venezolaanse havens. Aanleiding was de weigering van Caracas om zijn enorme buitenlandse schulden te betalen. Hoewel Nederland ook grote vorderingen had, nam het niet officieel deel aan de blokkade. Wel mochten de Duitse schepen in Willemstad bevoorraden.
Omdat de Verenigde Staten niet ingrepen, moest Castro toegeven. Hij stemde ermee in dat het internationale hof van arbitrage in Den Haag de schuldenkwestie zou behandelen. Nederland kwam daarbij achteraan in de rij. Ondanks zijn nederlaag groeide Castro’s populariteit in eigen land.
Castro speelde hier bewust op in en zocht opnieuw de confrontatie met Nederland. In oktober 1907 werden vijf Antilliaanse schepen opgebracht wegens vermeende smokkel. De beschuldiging bleek onterecht, maar de bemanningen moesten hoge boetes betalen en de schepen werden beschadigd. In mei 1908 volgden dekreten die de handel met Curaçao ondermijnden.
Schippers werden gedwongen hun lading over te slaan in Puerto Cabello, terwijl kleine vaartuigen uit alle havens werden geweerd. Het conflict escaleerde na een interview van de Nederlandse consul De Reus. Door een vertaalfout dacht Castro dat hij door hem “een kwade geest” was genoemd en was daarover zeer ontstemd. Op 20 juli 1908 werden De Reus en zijn collega’s het land uitgezet.
De Nederlandse regering stelde Castro een ultimatum. Toen hij weigerde, begon Nederland op 26 november 1908 een zeeblokkade. Twee Venezolaanse kustschepen werden in Willemstad vastgelegd. De actie was succesvol.
Castro werd afgezet door zijn vicepresident Juan Vicente Gómez. Op 21 december 1908 trok Gómez Castro’s decreten in en twee dagen later beëindigde Nederland de blokkade. Voor de Venezuelanen veranderde er weinig. Gómez groeide uit tot een nieuwe dictator.
Terwijl hij en zijn buitenlandse partners de winsten verdeelden van de olie, leefde de bevolking in armoede. De Venezolaanse olie speelde een belangrijke rol tijdens de Tweede Wereldoorlog.
