Stel je Denemarken voor waar hakenkruisvlaggen naast de Deense rood-witte vlag wapperen. Waar Deense mannen in bruine hemden marcheren en de Hitlergroet brengen. Niet in Berlijn, maar in Kopenhagen. Dit was de wereld van Frits Clausen, de leider van de Deense Nationaal-Socialistische Arbeiderspartij, de DNSAP.
Geïnspireerd door, of beter gezegd, gekopieerd van Hitlers Duitsland, droomde Clausen ervan Denemarken onderdeel te maken van een groter Germaans rijk. Maar terwijl Duitse troepen zijn land bezetten, volgde het Deense volk hem nooit. Ook de Duitse bezetters hadden weinig met hem op. Dit is het verhaal van de Deense fascistische beweging, met haar vreemde mix van nationalisme en imitatie.
HISTORISCHE CONTEXT:
Zoals bekend kwamen fascistische en nationaalsocialistische partijen niet alleen in Italië en Duitsland voor. Op dit kanaal is al eerder gesproken over de Nederlandse NSB en de Noorse Nasjonal Samling. In deze video gaat het over de Nationaal-Socialistische Arbeiderspartij van Denemarken, de DNSAP. Hoe ontstond deze partij en waarom waren de Duitsers aarzelend om met hen samen te werken toen de Duitse bezetting van Denemarken een feit was?
De oprichting en ideologie van de DNSAP:
Na de Eerste Wereldoorlog kreeg Denemarken een klein deel van Sleeswijk terug van Duitsland. Het woord “terug” is hier belangrijk, omdat in 1864 de Tweede Sleeswijkoorlog plaatsvond tussen Pruisen en Denemarken. Denemarken verloor en moest daardoor Sleeswijk-Holstein aan Pruisen afstaan. Toen de spanningen in Europa in de jaren dertig opliepen met de machtsovername van Adolf Hitler, verklaarde Denemarken zich neutraal.
Toen Hitler het land een niet-aanvalsverdrag aanbood, accepteerde de Deense regering dat zonder aarzeling. Maar zoals de geschiedenis laat zien, waren Hitlers niet-aanvalsverdragen meestal weinig waard. De DNSAP werd op 16 november 1930 opgericht onder leiding van een zekere kring. De partij was rechtstreeks geïnspireerd door Hitlers NSDAP in Duitsland en kopieerde zelfs grote delen van het programma, de symbolen en de propaganda.
Ze namen dezelfde antidemocratische, antisemitische en ultranationalistische ideeën over. Dit zorgde voor een grote tegenstrijdigheid: terwijl de DNSAP beweerde het Deense nationalisme te verdedigen, imiteerden ze openlijk het Duitse nationaalsocialistische model. Interne conflicten kenmerkten de eerste jaren van de partij. Totdat Frits Clausen in 1933 de leiding overnam en haar nieuw leven inblies.
Hij organiseerde propaganda en publicaties, zoals de krant “Vaderlandet” (Vaderland), die in 1939 met Duitse financiering werd gelanceerd. Politieke uniformen, bruine hemden met hakenkruisarmbanden, werden datzelfde jaar door de Deense regering verboden. De DNSAP richtte ook de stormafdeling SA op, haar paramilitaire tak, en een jeugdorganisatie, de Nationaal-Socialistische Jeugd (NSU). Het ledenaantal groeide van ongeveer 5.
000 in 1939 tot zo’n 20. 000 in 1943, met aanhang onder boeren, de middenklasse en arbeiders. Politiek bleef de partij echter marginaal en behaalde ze slechts drie zetels bij de verkiezingen van 1939 en 1943. De DNSAP had in de jaren dertig leden die qua klasse en beroep een afspiegeling vormden van de Deense samenleving als geheel.
Moeten we hieruit concluderen dat de DNSAP een echte volkspartij was, een nationale partij die alle klassen omvatte, de verwezenlijking van de fascistische droom? Nauwelijks. De partij telde hooguit een paar duizend leden en behaalde op haar hoogtepunt slechts 1,8% van de stemmen bij nationale verkiezingen. Het microkosmische karakter van het ledenaantal was in dit geval ongetwijfeld meer toeval dan opzet.
De Duitse bezetting:
Op 9 april 1940 werd Denemarken door Duitsland binnengevallen, net als Noorwegen. Wanneer ik mijn leerlingen vraag hoe lang het Deense leger stand hield tegen de Duitsers, krijg ik verschillende antwoorden. Als ik als hint geef “zes”, roept Pietje: “zes dagen. ” Marie reageert: “Nee, twee weken.
” Een ander roept twijfelend: “zes maanden”? Allemaal fout: zes uur. Ja, na enkele schotenwisselingen gaven de Denen zich binnen zes uur over. De snelle Deense capitulatie, gecombineerd met het feit dat de Denen in de nationaalsocialistische rassenleer relatief gunstig werden beoordeeld, leidde aanvankelijk tot een vrij milde bezetting.
Maar hoe zag die bezetting eruit? Officieel bleef de Deense regering bestaan. Berlijn had gekozen voor een milde bezettingspolitiek waarbij de Deense regering niet werd afgezet en een zekere bewegingsruimte behield. Toch stelden de Duitsers eisen: Denemarken moest zich economisch en politiek aanpassen aan de Duitse overheersing en industriële en agrarische goederen aan Duitsland leveren.
De Deense ervaring met de Duitse bezetting was uniek in Europa. De onderhandelingen tussen de twee landen bleven in handen van de respectievelijke ministeries van Buitenlandse Zaken. Kopenhagen zei onder protest tijdelijk de Duitse bescherming tegen de Britten te accepteren en mocht zichzelf besturen, terwijl Berlijn officieel de onafhankelijkheid en neutraliteit van Denemarken erkende. De relatie tussen de Duitsers en de DNSAP:
In de eerste bezettingsjaren boden de Duitsers de DNSAP geld en bescherming, waardoor de partij haar propaganda openlijk kon uitbreiden en grootschalige posteracties kon organiseren.
In het najaar van 1940 probeerde Clausen een nationaalsocialistische machtsovername in Denemarken te forceren, maar Berlijn weigerde hulp. De Duitsers gaven er de voorkeur aan de bestaande Deense regering te behouden, omdat die stabiliteit en een constante voedselvoorziening voor Duitsland garandeerde. Ze geloofden niet dat de DNSAP de orde en productie kon handhaven. Hier zie je een pragmatische kant van het nationaalsocialisme.
Hoewel de DNSAP ideologisch sterker op één lijn zat met het nationaalsocialisme dan de Deense regering, dachten de Duitsers dat hun Deense geestverwanten niet in staat waren een land te besturen, om nog maar te zwijgen over een mogelijke weerstand van de Deense bevolking tegen een nationaalsocialistische regering. En daarom bleef de Deense regering bestaan en had de DNSAP nauwelijks politieke invloed. Toch leefden Deense politici in angst dat de nazi’s Clausen met geweld aan de macht zouden brengen. Hoewel die dreiging waarschijnlijk overdreven was, had ze wel een politiek doel.
Door te hinten op steun voor de DNSAP hielden de bezetters de Deense regering nerveus en, belangrijker, gehoorzaam. Zolang de Deense leiders iets ergers vreesden, namelijk een nationaalsocialistisch marionettenregime met aan het hoofd Clausen en zijn beweging, waren ze eerder bereid met Duitsland samen te werken. De Duitsers konden zo de indruk wekken dat Denemarken vrijwillig voor samenwerking met Duitsland had gekozen. De Deense houding tegenover de Sovjet-Unie:
Maar dat betekende niet dat Denemarken zijn strijdkrachten moest inzetten in Duitslands oorlog tegen de Sovjet-Unie.
Hoe reageerde de Deense regering dan op de Duitse aanval op de USSR, die op 22 juni 1941 begon? Binnen de Deense regering ontstonden felle discussies over Deense betrokkenheid aan het oostfront. Opvallend is dat alle coalitiepartijen, inclusief de sociaaldemocraten, het erover eens waren dat het bolsjewisme, het Russisch communisme dus, bestreden moest worden. Het communisme had Denemarken nooit bedreigd, zoals bijvoorbeeld Finland, maar werd door de meerderheid van de Deense bevolking toch als gevaar gezien.
De Deense Communistische Partij mocht legaal blijven bestaan tot augustus 1941. Interneringen van communisten hadden al kort na het begin van Operatie Barbarossa plaatsgevonden. Denemarken verbrak diplomatieke banden met Moskou, verklaarde officieel steun aan de Duitse veldtocht, sloot zich aan bij het Anti-Kominternpact en richtte een commissie op om Deense kolonisten in het oosten te ondersteunen. Het Vrijwilligerskorps Denemarken:
Dan was er nog het Vrijwilligerskorps Denemarken.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog meldden Deense vrijwilligers zich om zich aan te sluiten bij de Waffen-SS. Een week na het begin van Barbarossa werd het Vrijwilligerskorps Denemarken, Frikorps Danmark, opgericht als gemotoriseerd bataljon. Voor de Deense regering was het belangrijk dat de mannen van deze eenheid vrijwilligers waren. De Duitsers vroegen om dienstplichtigen, maar de Deense regering weigerde dat omdat ze haar neutraliteit niet wilden opgeven door als bondgenoot van nazi-Duitsland te worden bestempeld en zo een oorlog met de geallieerden te riskeren.
Christian Peter Kryssing werd benoemd tot commandant van het Deense Legioen. Kryssing was een conservatieve nationalist die het nazisme niet steunde, maar wel fel anticommunistisch was. In juli 1941 werden de eerste eenheden naar Duitsland gestuurd en moesten ze een eed aan Hitler zweren, iets wat in strijd was met wat de Deense legionairs was beloofd. Ook droegen de mannen geen Deense, maar Duitse Waffen-SS-uniformen en gebruikten ze Duitse wapens.
Conclusie:
Het verhaal van de DNSAP is een verhaal van een beweging die worstelde met haar eigen identiteit. Ze probeerde Deens nationalisme te verdedigen door een buitenlandse, Duitse ideologie te kopiëren, wat leidde tot een interne tegenstrijdigheid. Ze droomde van macht, maar werd door zowel het Deense volk als de Duitse bezetters genegeerd. De Duitsers kozen voor pragmatisme boven ideologie en hielden de bestaande Deense regering in stand, omdat die stabieler en betrouwbaarder was.
De DNSAP bleef een marginaal verschijnsel, een fascistische partij die in de schaduw van de Duitse bezetting nooit echt voet aan de grond kreeg.
