Op 25 augustus 1941, om vier uur ’s nachts, werd Iran wakker met het geluid van oorlog. Britse troepen staken een pontonbrug over de Shatt al-Arab rivier over en vielen het zuiden binnen, terwijl vanuit het noorden Sovjetlegers de grens overstaken. Het land had zich neutraal verklaard in de Tweede Wereldoorlog, maar dat bleek geen enkele bescherming te bieden. De invasie, die de codenaam Operatie Countenance droeg, kwam voor de Iraniërs volkomen onverwacht.
Het Iraanse leger was niet opgewassen tegen de gecombineerde kracht van twee grootmachten. Binnen enkele dagen was het verzet gebroken. Britse en Sovjet troepen ontmoetten elkaar in de buurt van Qazvin, ten noordwesten van de hoofdstad Teheran, en schudden elkaar daar de hand. Iran was bezet.
De machtige heerser van het land, Shah Reza Pahlavi, werd gedwongen af te treden. Zijn jonge en onervaren zoon, Mohammad Reza Pahlavi, werd naar voren geschoven als de nieuwe sjah. Het land zelf werd opgedeeld in twee invloedssferen: de Britten namen het olierijke zuidwesten onder controle, terwijl de Sovjet-Unie het noorden bestuurde. Beide landen wilden vooral gebruikmaken van de strategisch belangrijke Trans-Iraanse spoorlijn.
Waarom werd een neutraal land aangevallen? De redenen lagen dieper dan de officiële verklaringen. In de jaren voor de oorlog had Iran een nauwe economische relatie opgebouwd met Duitsland. Shah Reza Pahlavi had Duitse handel en technische expertise nodig voor zijn ambitieuze moderniseringsprogramma.
Onder zijn leiding waren bruggen, wegen en spoorlijnen aangelegd, het rechtssysteem en onderwijs gemoderniseerd. Het meest prestigieuze project was de aanleg van de Trans-Iraanse spoorlijn. Toen de oorlog begon, werkten er honderden Duitse ingenieurs en adviseurs in het land. Duitsland was uitgegroeid tot de belangrijkste handelspartner van Iran.
De sjah voelde zich meer op zijn gemak bij samenwerking met Duitsland dan met Groot-Brittannië of de Sovjet-Unie. Hij wantrouwde die twee landen diep, en dat was niet zonder reden. Zowel Rusland als Groot-Brittannië hadden zich al sinds de negentiende eeuw meester gemaakt van delen van het verzwakte Perzische rijk. In 1828 moest Perzië grote gebieden afstaan aan Rusland, waaronder het huidige Armenië en Azerbeidzjan.
En in 1907 verdeelden Rusland en Groot-Brittannië het land in het geheim in twee invloedssferen. Op papier was Iran onafhankelijk, maar in de praktijk was die onafhankelijkheid vaak beperkt. Die buitenlandse bemoeienis leidde tot onvrede onder de bevolking. Tussen 1905 en 1911 brak de Constitutionele Revolutie uit, die voor het eerst een parlement opleverde.
Toch bleef de invloed van buitenlandse machten groot. Britse bedrijven kregen een monopolie op de tabakshandel, en na de ontdekking van grote olievelden in het begin van de twintigste eeuw versterkten de Britten hun greep op de Iraanse politiek. Via de Anglo-Persian Oil Company hielden zij een groot deel van de winst uit de Iraanse olie-industrie in handen. Politici werden omgekocht, premiers werden beïnvloed.
In de jaren twintig hielpen de Britten zelfs Reza Pahlavi aan de macht. Eenmaal aan de macht begon Reza Pahlavi echter steeds autoritairder te regeren. Terwijl zijn moderniseringsprogramma vorderde, probeerde hij zich los te maken van de Britse invloed. Tegelijkertijd trad hij hard op tegen zijn eigen bevolking.
Het parlement werd buitenspel gezet, minderheden werden onderdrukt, en socialisten en communisten kregen het zwaar te verduren. Sommige voormalige ministers belandden in de gevangenis, waar een aantal van hen onder verdachte omstandigheden stierf. Zijn populariteit nam sterk af. De sjah liet zich inspireren door het nationalisme van regimes als Duitsland, Italië en Japan.
In 1935 besloot hij dat zijn land voortaan officieel Iran moest heten in plaats van Perzië. Daarbij speelde ook de zogenaamde Arische connectie een rol: de naam Iran betekent letterlijk ‘land van de Ariërs’. Toch betekent dit niet dat de hele bevolking pro-Duits was. Vooral een deel van de elite voelde sympathie voor Duitsland, niet zozeer uit antisemitisme, maar omdat zij Duitsland zagen als een tegenwicht tegen de Britse invloed.
Die sympathie bestond al vóór de opkomst van het nazisme; tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden sommige Iraniërs zelfs de kant van Duitsland gekozen. Naarmate de Tweede Wereldoorlog vorderde, begonnen Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zich steeds meer zorgen te maken over de groeiende Duitse invloed in Iran. In de zomer van 1941 was de maat vol. De Britten eisten dat de sjah alle Duitsers het land uit zou zetten.
Toen hij weigerde, besloten de geallieerden tot militaire actie. De invasie had echter ook andere doelen. Een daarvan was het veiligstellen van de zogenaamde Perzische corridor. Via Iran konden Groot-Brittannië en de Verenigde Staten grote hoeveelheden militair materieel en andere voorraden naar de Sovjet-Unie transporteren, die sinds juni 1941 in oorlog was met Duitsland.
Daarnaast speelde de strategische ligging van Iran een rol: het land lag precies tussen belangrijke Britse gebieden zoals India, Irak en Egypte. En bovenal mocht de Iraanse olie absoluut niet in handen van Duitsland vallen. Na de inval werd Iran gedwongen alle banden met nazi-Duitsland te verbreken en alle Duitse burgers het land uit te zetten. Om te benadrukken dat de bezetting slechts tijdelijk was, verklaarden Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie in 1942 dat zij de onafhankelijkheid en territoriale integriteit van Iran respecteerden.
Zij beloofden dat hun troepen het land uiterlijk zes maanden na het einde van de oorlog zouden verlaten. Die belofte werd in 1943 opnieuw uitgesproken tijdens de Conferentie van Teheran, waar Stalin, Roosevelt en Churchill elkaar voor het eerst ontmoetten. Maar na de oorlog liep het anders. Zodra Duitsland verslagen was, kwamen de spanningen tussen de Sovjet-Unie en het Westen snel aan de oppervlakte.
Het werd al snel duidelijk dat de Sovjets niet van plan waren Iran te verlaten. Zij drongen aan op meer vrijheid voor de communistische partij en blokkeerden Iraanse militairen die naar de regio Azerbeidzjan in het noordwesten wilden trekken. Stalin ging ervan uit dat hij Iran eenvoudig binnen zijn invloedssfeer kon houden. Hij dacht dat Groot-Brittannië door de oorlog ernstig verzwakt was en dat de Verenigde Staten zich net als na de Eerste Wereldoorlog zouden terugtrekken in hun isolationisme.
In maart 1946 begonnen de westerse landen hun troepen volgens afspraak terug te trekken. De Sovjet-Unie deed dat echter nauwelijks. Stalin rechtvaardigde dat door te verwijzen naar oude verdragen en door afscheidingsbewegingen in Iran te steunen. In november 1945 riepen pro-communistische Iraniërs in Azerbeidzjan de Azerbeidzjaanse Volksregering uit.
Kort daarna, in januari 1946, riepen Iraanse Koerden de Republiek Mahabad uit. Iraanse troepen probeerden deze nieuwe staten weer onder controle te krijgen, maar Sovjettroepen verhinderden dat. De nieuwe Amerikaanse president Harry S. Truman waarschuwde Stalin herhaaldelijk dat hij zijn belofte moest nakomen.
De Verenigde Staten verhoogden hun militaire steun aan de Iraanse regering en oefenden samen met Groot-Brittannië via de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties diplomatieke druk uit. Uiteindelijk trokken de Sovjettroepen zich in het voorjaar van 1946 toch terug. Dat gebeurde pas nadat Iran de Sovjets een aantrekkelijke oliedeal had aangeboden. Stalin hoopte daarmee alsnog invloed te behouden in de Iraanse olie-industrie.
Zodra de Sovjets vertrokken waren, kon Iran de separatistische regeringen in Azerbeidzjan en Mahabad snel verslaan. Toch bleek Stalens overwinning van korte duur. In 1947 stemde het Iraanse parlement vrijwel unaniem tegen de voorgestelde oliedeal met de Sovjet-Unie. Iran voelde zich gesteund door de Verenigde Staten, die hadden beloofd dat het land geholpen zou worden als de Sovjets opnieuw zouden binnenvallen.
In 1949 werd bovendien de communistische partij van Iran verboden, omdat die werd gezien als een verlengstuk van Moskou. Uiteindelijk kwam Stalin dus als verliezer uit de strijd. De Britten behielden hun positie in de Iraanse olie-industrie, terwijl de Verenigde Staten steeds meer invloed kregen in het land. Sommige historici beschouwen deze crisis rond Iran zelfs als het eerste echte conflict van de Koude Oorlog.
De spanningen tussen de twee supermachten over Iran markeerden een vroeg moment waarop zij tegenover elkaar kwamen te staan. Die spanningen bleven jaren bestaan. Pas in 2016 werden archiefdocumenten openbaar waaruit bleek dat de Britten en Amerikanen zelfs plannen klaar hadden liggen om de Iraanse olie-industrie stil te leggen als de Sovjet-Unie opnieuw zou proberen Iran binnen te vallen. Voor Iran zelf was de Tweede Wereldoorlog vooral een traumatische periode.
Het land had al decennia lang geprobeerd echte onafhankelijkheid te bereiken, maar werd ondanks zijn neutraliteit opnieuw door buitenlandse legers bezet. De aanwezigheid van buitenlandse troepen en de zware eisen van de Britten en Sovjets legden een enorme druk op de Iraanse economie. Daardoor ontstond in 1942 en 1943 een ernstige hongersnood, waarbij naar schatting miljoenen mensen omkwamen. Toch bracht de bezetting ook onverwachte veranderingen met zich mee.
Het parlement kreeg meer politieke ruimte en de macht van de sjah werd verzwakt. De nieuwe sjah, Mohammad Reza Pahlavi, was jong en onervaren en vreesde voortdurend dat hij net als zijn vader gedwongen zou worden af te treden. In deze periode bloeide het politieke en maatschappelijke leven in Iran juist op. Nieuwe politieke partijen ontstonden, kranten verschenen en allerlei maatschappelijke organisaties werden opgericht.
Aan het begin van de jaren vijftig trad een nieuwe politieke figuur naar voren: Mohammad Mossadegh. Hij was een nationalist met liberale ideeën en had sinds de jaren twintig verschillende politieke functies bekleed. In april 1951 werd hij door het parlement gekozen tot premier. Hij probeerde opnieuw de onafhankelijkheid van Iran te versterken.
Zijn belangrijkste stap was de nationalisatie van de Iraanse olie-industrie. Die beslissing zou echter grote gevolgen hebben. In 1953 organiseerden de Verenigde Staten een staatsgreep tegen Mossadegh. Hij werd afgezet, terwijl de macht van de sjah juist werd versterkt.
Dit zou indirect leiden tot de Iraanse Revolutie aan het einde van de jaren zeventig. Iran was overigens niet het enige land dat tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Britten werd binnengevallen. Irak onderging hetzelfde lot.
Maar voor Iran betekende de invasie van 1941 een keerpunt waarvan de gevolgen nog decennialang voelbaar zouden blijven.
