In de eerste maanden van 1942 veroverde Japan Nederlands-Indië met een verbijsterende snelheid. Het KNIL vocht op sommige plaatsen weliswaar terug, maar was in feite een politieleger dat bedoeld was om binnenlandse opstanden te onderdrukken, niet om een invasie van een modern leger af te slaan. Het landleger gold bovendien pas als derde verdedigingslinie, na luchtmacht en marine. Omdat Japan al snel zowel het luchtruim als de zeeroutes domineerde, was het lot van de archipel vrijwel bezegeld.
Toch kregen de Japanners nooit heel Indonesië in handen. Vooral op Nieuw-Guinea lukte het hen slechts de noordelijke kustlijn te bezetten. Het westelijke deel van dat eiland hoorde bij Nederlands-Indië. Daardoor bleef Boven-Digoel, het beruchte Nederlandse interneringskamp voor politieke gevangenen, een van de laatste gebieden onder Nederlands gezag.
Ironisch genoeg moesten juist de mensen die het minst met het Nederlandse bestuur ophadden daar het langst onder blijven leven. In die korte periode werd op verschillende plekken nog verzet gepleegd. Sommige Nederlandse officieren weigerden op te geven en schakelden over op een guerrillaoorlog, maar zij kregen nauwelijks steun van de lokale bevolking. Japanse troepen maakten systematisch jacht op deze geïsoleerde groepen en wisten bijna allemaal te verslaan.
Alleen op het schiereiland Vogelkop, in het noordwesten van Nieuw-Guinea, bleef een kleine commando-eenheid weerstand bieden, gesteund door lokale Papoea’s, totdat Amerikaanse troepen hen in 1944 redden. Van de oorspronkelijke zestig strijders, onder wie één Ambonese vrouw, overleefden er slechts veertien. Hun verzet was heldhaftig, maar had weinig invloed op het algemene verloop van de oorlog. In de praktijk namen vooral de Australiërs het leeuwendeel van de verdediging van Nieuw-Guinea op zich.
Zij leverden grote veldslagen, zoals de Kokoda Track-campagne en de gevechten rond Buna en Gona. Maar het waren de Amerikanen die de geslaagde tegenaanval inzetten. In november 1943 veroverde admiraal Chester Nimitz de kleine maar strategische Gilberteilanden. Van daaruit lanceerde hij een eilandhopcampagne over de Stille Oceaan, via de Marshalleilanden richting Japan.
Generaal Douglas MacArthur vertrok vanuit Guadalcanal, sloeg kleinere doelen over en richtte zich op grote eilanden zoals Nieuw-Brittannië en Nieuw-Guinea. Zijn doel was uiteindelijk de Filipijnen en Borneo te heroveren en die als uitvalsbasis te gebruiken. Eilanden als Java en Sumatra werden daarbij links gelaten. Hoewel zij aanvankelijk de kroonjuwelen van de Japanse expansie waren, hadden ze voor de geallieerden nauwelijks strategische waarde.
Het primaire doel was het Japanse vasteland zo snel mogelijk te verslaan. Eind maart 1944 richtte MacArthur zijn pijlen op Hollandia, het huidige Jayapura. Deze kustplaats aan de noordkust van Nieuw-Guinea was een cruciaal schaakstuk in zijn opmars naar Japan. Gesteund door een kolossale vloot van meer dan tweehonderd schepen en acht vliegdekschepen, begon de aanval met een verwoestend luchtbombardement dat honderden Japanse vliegtuigen op de grond vernietigde.
De verdedigers maakten weinig kans; bijna negentig procent van het Japanse garnizoen bestond uit oudere, onvoldoende getrainde dienstplichtigen. De genadeslag viel op 22 april. Tijdens een van de grootste amfibische operaties van de hele oorlog stormden vijftigduizend Amerikaanse militairen aan land bij de Humboldtbaai. De elfduizend Japanse verdedigers ontweken een grote confrontatie en vluchtten de oerwouden in.
Overgave was voor hen verboden door een erecode die geen uitzondering maakte, zelfs niet voor reservisten. Vrijwel direct werd de rustige, geïsoleerde kustplaats Hollandia, waar slechts één postboot per maand arriveerde, opgeslokt door een kolossale militaire machine. De haven lag vol met honderden schepen en dagelijks landden er 250 Dakota-vliegtuigen met voorraden. Een ware stad van barakken, hangars en kampen verrees uit het niets om uiteindelijk 150.
000 Amerikaanse soldaten te huisvesten. Binnen achtenveertig uur gingen de eerste Nederlandse koloniale ambtenaren aan land. Voor het eerst sinds de Japanse machtsovername was er weer een officiële Nederlandse aanwezigheid. Terwijl de overlevende Japanse troepen een loodzware tocht naar het westen maakten door het bergachtige oerwoud, werden zij opgejaagd.
Lokale Papoea’s, aangespoord door Nederlandse functionarissen die vijfentwintig cent boden per gedode Japanse soldaat, achtervolgden de vluchtende troepen. Deze premiejagers moesten de afgesneden oren van de vijand meenemen als bewijs. Een grimmige trofee die ook door sommige Amerikaanse soldaten werd overgenomen, die de oren soms als souvenir naar huis stuurden. De terugtocht door het oerwoud betekende een ware slachting.
Naast de aanvallen door Papoea’s hadden de Japanners te maken met enorme voedseltekorten. Het gros van hun ravitaillering hadden ze moeten achterlaten, weinigen kenden het tropische regenwoud en velen waagden zich aan gras, boomwortels, insecten en wormen. Van de elfduizend vluchtenden kwamen er tienduizend om. Er deden zelfs gevallen van kannibalisme de ronde.
Terwijl de wereld in juni 1944 naar de stranden van Normandië keek, voerde de Amerikaanse oorlogsmachine in de Pacific het tempo op. MacArthur nam het eiland Biak in en stampte er direct enorme vliegvelden uit de grond. Tegen het midden van de zomer bracht admiraal Nimitz het Japanse Keizerrijk een catastrofale slag toe door Saipan en Guam op de Marianen te veroveren. Vanaf daar konden Amerikaanse B-29 bommenwerpers het Japanse vasteland rechtstreeks bestoken.
Het was een strategische ramp die de Japanse premier, Hideki Tojo, dwong af te treden. Tegen september rukte het geallieerde offensief op tot aan Morotai, het noordelijkste puntje van de Molukken. Dit eiland was de ultieme hoofdprijs: een perfecte springplank voor de bevrijding van de Filipijnen. Hoewel de Amerikanen de officiële, grootschalige invasie al na een paar weken, begin oktober 1944, hadden voltooid en de strategische vliegvelden hadden veiliggesteld, gingen de gevechten in werkelijkheid door tot het einde van de oorlog.
De geallieerden hadden alleen het vlakke zuidwesten van Morotai nodig voor vliegvelden en havens. Het bergachtige binnenland en de dichte jungle hadden geen militaire waarde, dus MacArthur stuurde geen troepen achter de vijand aan. De geallieerden verschansten zich achter een zwaar bewaakte linie rondom de vliegvelden. De resterende Japanse soldaten trokken zich terug in de jungle.
Bovendien slaagde het Japanse leger er tussen september en november 1944 in om duizenden extra soldaten als versterking over te brengen vanaf de nabijgelegen eilanden. Zij ontketenden een uitputtende guerrillaoorlog. Ze voerden hinderlagen uit op geallieerde patrouilles en probeerden de vliegvelden te infiltreren en te saboteren. De duizenden Japanse soldaten in de jungle raakten echter geïsoleerd.
In de loop van 1945 kwamen veruit de meesten niet om door kogels, maar door tropische ziekten en pure hongersnood. Eén Japanse soldaat, Teruo Nakamura, wist daar in zijn eentje te overleven en werd pas in december 1974 ontdekt, bijna dertig jaar na het einde van de oorlog. Het enorme eiland Borneo bestond uit een Nederlands-Indisch deel, Kalimantan, en een Brits deel, het huidige Noord-Borneo dat nu deel uitmaakt van Oost-Maleisië en Brunei. De havensteden Tarakan en Balikpapan werden aangevallen door de Australiërs.
Deze plaatsen waren belangrijk vanwege hun olie. Tussen mei en juli 1945 lanceerden de geallieerden een aanval op Borneo, te beginnen bij Tarakan. De heroveringen werden uitgevoerd door de 9e Australische Divisie, die eerder in Noord-Afrika en Nieuw-Guinea had gediend. Het plan was om Tarakan in drie weken in te nemen, maar de Japanners hielden twee maanden stand.
Er vielen bijna negenhonderd Australische slachtoffers, onder wie 225 gesneuvelden. Op 1 juli werd Balikpapan aangevallen, de grootste amfibische landing met Australische troepen ooit. De manschappen behoorden tot de 7e Divisie, veteranen uit het Midden-Oosten en Nieuw-Guinea. Balikpapan was een van ‘s werelds rijkste oliecentra en een belangrijke leverancier voor de Japanse oorlogsmachine.
Tegen 9 juli waren de Japanners al uit het kustgebied verdreven en drie weken na de landing trokken zij zich terug in de ruige heuvels van het eiland. Van de 850 Australische slachtoffers kwamen 229 man om het leven. Naast de Australiërs namen eind april 1945 ook enkele Nederlandse KNIL-eenheden deel aan de herovering. Twee maanden later verscheepten de geallieerden er alweer olie.
Andere gebieden zagen pas geallieerde soldaten nadat Japan gecapituleerd had. Toch kregen sommigen al eerder te maken met geallieerde bommen. Jakarta werd in september 1944 gebombardeerd. In januari 1945 werd Palembang op Sumatra geraakt vanwege de olieraffinaderijen.
Per ongeluk werd in maart een moskee in Atjeh getroffen. In Zuid-Sulawesi viel een bom op een Japans interneringskamp voor vrouwen. Ondertussen stonden de Nederlanders te trappelen om het koloniale gezag te herstellen. In de afgelegen provincies die sinds 1944 waren bevrijd, West-Nieuw-Guinea, Morotai en Borneo, wapperde de Nederlandse driekleur weer.
De mensen waren dankbaar en stroomden toe om het Wilhelmus te zingen. Ze waren blij dat er een einde was gekomen aan de Japanse overheersing. Op Java en delen van Sumatra, die veel dichter bevolkt en politiek bewuster waren, was de situatie totaal anders. Toen Japan op 15 augustus capituleerde, riep de nationalistische leider Soekarno twee dagen later de Indonesische onafhankelijkheid uit.
Zij zaten absoluut niet te wachten op geallieerde troepen om hen te ‘bevrijden’. Eerst gingen de Britten aan land, later de Nederlanders. De vraag blijft wat de Nederlanders eigenlijk dreef om terug te keren.
Ze waren immers zelf net vijf jaar bezet geweest.
