Toen de Duitsers in mei 1940 Nederland binnenvielen, geloofde Anton Mussert dat zijn uur was aangebroken. De leider van de NSB had jaren gewacht op dit moment. Maar al snel ontdekte hij dat de nazi’s hem vooral gebruikten als marionet, niet als gewaardeerde bondgenoot. Mussert had zijn eigen droom: een Germaanse Statenbond waarin Nederland zijn autonomie zou behouden.
Hij wilde later kunnen zeggen dat hij Nederland had behoed voor annexatie. Maar binnen zijn eigen beweging waren er mannen die heel andere ideeën hadden. Ernst Herman van Rappard en Meinoud Rost van Tonningen wilden Nederland volledig laten opgaan in een groot Germaans rijk, direct ondergeschikt aan Hitler. Zij waren radicaler, fanatieker antisemitisch en stonden ideologisch veel dichter bij de Duitse SS dan Mussert ooit zou doen.
Rost van Tonningen, een voormalig journalist die in Wenen had gewerkt en nazi-Duitsland bewonderde, zag Mussert als een zwakkeling. Een opportunist die te veel waarde hechtte aan Nederlandse symbolen en te weinig aan de zuivere nationaalsocialistische leer. De Nederlandse SS, opgericht onder leiding van Henk Feldmeijer, was ronduit minachtend over de NSB-leider. Terwijl Mussert hoopte op een zelfstandige positie binnen een Germaans verband, werkten de Duitsers intussen achter zijn rug om hem te ondermijnen.
Zij speelden de rivaliteit tussen Mussert en Rost van Tonningen handig uit. Mussert werd als uithangbord gebruikt om de Nederlandse bevolking rustig te houden, terwijl Rost van Tonningen en de SS feitelijk de nazificatie en economische uitbuiting van Nederland organiseerden. De spanningen liepen hoog op binnen de NSB. Mussert probeerde zijn leden tevreden te houden door hen aan te moedigen dienst te nemen in de Waffen-SS, in de hoop dat een Nederlands legioen de basis kon vormen voor zijn gedroomde zelfstandige leger binnen de Statenbond.
Maar elke concessie die hij deed, maakte hem zwakker in de ogen van zowel de Duitsers als zijn eigen radicale vleugel. Toen in december 1941 de Nederlandse SS formeel de eed van trouw aan Hitler aflegde, was de positie van Mussert verder uitgehold. Hij bleef formeel leider van de NSB, maar zijn gezag was allang niet meer onaantastbaar. De Duitsers hielden Rost van Tonningen dicht bij de macht door hem belangrijke functies te geven, zonder hem formeel boven Mussert te plaatsen.
Zo konden ze beide mannen gebruiken: Mussert als het gematigde gezicht naar buiten, Rost van Tonningen als de ideologisch betrouwbare kracht achter de schermen. Intussen was er ook nog de NSNAP, de partij van Van Rappard, die openlijk pleitte voor een Nederlandse provincie van Duitsland. Die partij was zo extreem en zo verdeeld dat ze al in 1932 in drie concurrerende splinterpartijen uiteenviel. De Duitse autoriteiten konden daar niets mee en dwongen de leden uiteindelijk om zich bij de NSB aan te sluiten.
Mussert bleef zich vastklampen aan zijn illusie. Hij hoopte vurig dat Hitler zijn idee van de Germaanse Statenbond zou accepteren. Telkens weer probeerde hij de Duitsers te overtuigen, maar die lieten hem in onzekerheid. Ze lieten hem zijn toespraken houden, ze lieten hem bestaan, maar echte macht kregen ze hem nooit.
Toen de Duitsers in juni 1941 de Sovjet-Unie binnenvielen en het vrijwilligerslegioen Nederland werd opgericht, zag Mussert daar een kans. Hij hoopte dat deze militaire eenheid de basis kon leggen voor een toekomstig Nederlands leger. Maar ook hier speelden de SS en Rost van Tonningen hun eigen spel. Zij stuurden de werving en de propaganda, en Mussert werd steeds meer buitenspel gezet.
Aan het einde van de bezetting was Mussert een gebroken man. Hij had gedaan wat de Duitsers van hem vroegen, concessies gedaan, de eed van trouw aan Hitler afgelegd. Maar zijn droom van een zelfstandig Nederlands onderdeel binnen een Germaans rijk was een illusie gebleken.
De werkelijke machthebbers in Berlijn hadden altijd de volledige opname van Nederland in een groot-Germaans rijk voor ogen gehad, precies waar Rost van Tonningen voor stond.
