Op 30 april 1945 sloeg Adolf Hitler de hand aan zichzelf. Berlijn viel op 2 mei. Op 7 mei tekende generaal Alfred Jodl de onvoorwaardelijke overgave van alle Duitse troepen. Op 8 mei werd de ceremonie herhaald in Berlijn.
Toch gaf één Duitse legergroep zich pas op 10 mei over. Niet in Berlijn. Niet aan de Oder. Maar in Koerland, zo’n zevenhonderd kilometer verderop.
Dat gebied, door de Letten Koerzeme genoemd, was een kuststrook aan de Oostzee. Na de Eerste Wereldoorlog hoorde het bij de Republiek Letland. In 1940 werd het door de Sovjets bezet en geannexeerd. In de zomer van 1941 verdreven de Duitsers de Sovjets er weer.
Letland kwam onder Duitse bezetting te staan, als onderdeel van het Rijkscommissariaat Ostland. In april 1944 kwam de oorlog terug. Eerst met Sovjetbombardementen. De echte klap volgde in juli, tijdens Operatie Bagration.
Onder leiding van Sovjetgeneraal Ivan Bagramian vielen de Sovjets massaal aan op de Baltische staten. Hun hoofddoel: Litouwen veroveren, de Oostzee bereiken en zo de Duitse Noordelijke Legergroep afsnijden van de rest van het Duitse rijk. Op 13 juli viel Vilnius. Op 19 juli staken Sovjettroepen de grens met Letland over.
Andere eenheden stormden richting Jelgava en de Golf van Riga. Op 30 juli brak het Rode Leger door tot de kust bij Tukums. Als dat bruggenhoofd stand zou houden, was het gedaan. De Duitse troepen in Letland zouden afgesneden worden van hun havens Liepāja en Ventspils.
De landroute naar Duitsland zou verdwijnen. De Duitsers reageerden in koortsachtig tempo. Ze heroverden Tukums. Maar de korte Sovjetbezetting van die plaats liet een spoor van terreur achter.
Burgers werden neergeschoten. Vrouwen werden verkracht. Iedereen die verdacht werd van collaboratie werd zonder genade geëxecuteerd. De Letten wisten nu precies wat hen te wachten stond als de Sovjets terugkwamen.
Hoewel de zware gevechten door Duitsers werden geleverd, vochten veel Letten mee. Versterkt door nieuwe rekruten hielden ze stand, stap voor stap terugwijkend. Tot aan de laatste vesting: Koerland. Met het Rode Leger op nog geen vijftig kilometer van Riga gaf generaal Ferdinand Schörner op 26 september het bevel tot evacuatie.
Materieel en installaties moesten overgebracht worden naar Koerzeme. Verder naar het zuiden zetten de Sovjets de druk onverminderd voort. Op 5 oktober trok Bagramian op richting de Litouwse kust. Op 10 oktober bereikte het Rode Leger de Oostzee bij Palanga.
De landverbinding met het Derde Rijk was definitief afgesneden. De Sovjets kondigden trots aan dat de zee was bereikt en dat het eindoffensief op Riga was begonnen. De Duitsers besloten zich terug te trekken. Op 12 oktober lieten de laatste vluchtende eenheden de bruggen over de Daugava met een enorme explosie opblazen.
Dat vertraagde de Sovjets, maar blokkeerde ook de ontsnappingsroute voor tienduizenden Letse vluchtelingen die wanhopig probeerden te ontkomen aan de terreur. Vastgeketend aan de kust van West-Koerzeme, maar nog in het bezit van de havens Liepāja en Ventspils, sloegen de omsingelde troepen elke Sovjetaanval af. Hitler riep het gebied uit tot een onneembare vesting: Festung Kurland. Met de rug tegen de Oostzee en een frontlinie van zo’n 170 kilometer groeven de Duitsers zich diep in.
In dichte bossen, moerassen en steden bouwden ze verdedigingslinies uit. In dat gebied, ongeveer 14. 200 vierkante kilometer – ruwweg de helft van België – zaten niet alleen zo’n 400. 000 Duitse en buitenlandse soldaten en hulptroepen vast, maar ook ongeveer 230.
000 burgers en nog eens 150. 000 Letse, Litouwse en Wit-Russische vluchtelingen. De buitenwereld was alleen bereikbaar via twee havens: Liepāja en Ventspils. Aan de andere kant van het front stonden ongeveer 429.
000 Sovjetsoldaten klaar. Het plan van de Duitse legerleiding was aanvankelijk om Koerland zo lang mogelijk vast te houden en ondertussen zoveel mogelijk soldaten en functionarissen per schip te evacueren. Maar dat plan veranderde snel. Hitler kreeg een obsessie.
Hij wilde van zijn Koerland-vesting een springplank maken voor een nieuw offensief. Hij droomde van een soort Ardennenoffensief aan het oostfront. In zijn visie moest Koerland ook een uitvalsbasis worden voor onderzeeërs die de Sovjetvloot uit de Oostzee zouden verdrijven. Dat waren illusies.
Duitsland had de middelen en de mankracht niet meer voor zulke operaties. Koerland verdedigen was het enige wat nog mogelijk was. Tussen oktober 1944 en maart 1945 lanceerden de Sovjets maar liefst zes grote offensieven tegen het schiereiland. Het derde offensief, eind december 1944, was het meest bloedig.
Stalin had gedacht dat de verovering slechts enkele weken zou duren. De realiteit was hardnekkiger. De Duitse verdediging hield stand en de verliezen aan Sovjetzijde liepen snel op. Om het moreel niet te ondermijnen werd er een streng nieuwsembargo ingesteld rond dit front.
Pas toen de Duitse weerstand in mei 1945 instortte, mochten Sovjetmedia berichten over wat er in Koerland was gebeurd. Er vochten niet alleen Duitsers. Ook zo’n 10. 000 Letten van de 19e Waffen-Grenadierdivisie van de SS en duizenden vrijwilligers uit Noorwegen, Denemarken en Zweden, evenals etnische Duitsers uit Joegoslavië en Roemenië van de Nordland-divisie namen deel aan de strijd.
Toch ontstonden er spanningen tussen Duitsers en Letse vrijwilligers. De Letten vochten op hun eigen grondgebied, voor hun eigen toekomst. Ze hadden zich bij de Duitsers aangesloten uit haat tegen de Sovjet-Unie, die in 1940 hun onafhankelijkheid had gegrepen. Ze hoopten die terug te winnen.
Maar al snel bleek dat een illusie: Letland stond op de Duitse agenda om gekoloniseerd te worden. Ook aan Sovjetzijde vochten Letten, vaak mannen die opgeroepen waren in de door de Sovjets bezette delen van Letland. Op sommige plaatsen stonden Letten tegenover Letten. In zulke sectoren gebeurde iets opvallends: gevechten vielen stil of soldaten deserteerden en weigerden nog langer tegen hun landgenoten te vechten.
Begin maart hieven de Duitsers de civiele nazi-administratie in Koerland op en vervingen die door bestuurders uit de Letse nationalistische bewegingen en vertegenwoordigers van de Letse Republiek. Voor de burgerbevolking was het dagelijks leven zwaar. Op het platteland, ver van de frontlinie, konden boeren, veehouders en vissers zich nog enigszins redden. Dichter bij het front was de situatie ronduit catastrofaal.
Dorpen lagen in puin. De infrastructuur was vernietigd. Plaatsen die pal aan de linie lagen wisselden meerdere keren van bezetter en werden uiteindelijk compleet verwoest. In de havensteden was het iets minder uitzichtloos: daar was infrastructuur en kwamen via schepen goederen binnen.
Maar die steden zaten vol vluchtelingen en waren regelmatig doelwit van zware bombardementen. De Letse hulporganisaties raakten snel door hun middelen heen. Internationale hulp bleef uit. Voor velen bleef er maar één optie over: proberen te ontsnappen.
Wanhopige mensen probeerden een plek te bemachtigen op kleine vissersboten richting het Zweedse eiland Gotland. Dat de Duitsers het in het Koerland-bruggenhoofd meer dan een half jaar volhielden, had meerdere oorzaken. Hun positie met de zee in de rug speelde een rol, maar dat was niet het hele verhaal. De Duitse soldaten vochten al sinds juni 1941 aan het oostfront.
Er was een sterke onderlinge band ontstaan binnen die geharde eenheden. Bovendien leefde bij hen de overtuiging dat zolang ze de Sovjettroepen in Koerland bezighielden, die niet konden doorstoten naar Duitsland zelf, naar Oost-Pruisen en Pommeren. Dat bleek onjuist – de Sovjetopmars in Oost-Duitsland was niet te stuiten. Terwijl de oorlog zich naar het westen verplaatste, begon de situatie te veranderen.
Steeds meer Duitse eenheden, waaronder de Nordland-divisie, werden per schip uit Koerland geëvacueerd om elders ingezet te worden. In het voorjaar van 1945 vielen ook Danzig en Königsberg in Sovjethanden. Daarmee was het lot van Koerland definitief bezegeld. Het einde kwam toen het nieuws doordrong dat Duitsland op 8 mei had gecapituleerd.
Legergroep Koerland was in een communicatieblackout terechtgekomen en ontving het officiële bevel pas op 10 mei. Daardoor was het een van de laatste Duitse legergroepen die zich in Europa overgaf. Het thuisfront lag in puin, het naziregime was ingestort en het land was bezet. Toch werd het nieuws aanvankelijk ontkend door de nazi-radio in Liepāja.
Het duurde even voordat alle eenheden de waarheid onder ogen zagen en de wapens neerlegden. In Koerland sneuvelden ongeveer 117. 000 Duitse en 90. 000 Sovjetsoldaten.
Zo’n 189. 000 Duitsers werden krijgsgevangen gemaakt en afgevoerd naar werkkampen. Velen keerden pas rond 1952 en 1953 terug naar Duitsland. Ook ongeveer 14.
000 Letten belandden in Sovjet-krijgsgevangenschap – niet alleen collaborateurs, maar ook talloze gewone burgers die uit voorzorg of als collectieve straf waren opgepakt. Tot oktober 1945 bleven vissersboten met Letse en Litouwse vluchtelingen koers zetten naar Zweden. Zelfs na de officiële capitulatie was het geweld niet voorbij. Tot in juli 1945 vonden er schermutselingen plaats tussen Sovjet-eenheden, lokale communistische milities en geïsoleerde Duitse soldaten, vaak SS’ers, die zich in de bossen hadden verscholen.
Sommigen hoopten op een laatste spectaculaire actie, anderen probeerden wanhopig Oost-Pruisen te bereiken. Een aantal Letse legionairs wist te ontsnappen door zich onder de vluchtelingen te mengen en naar Zweden of West-Duitsland te vluchten. Anderen kozen een ander pad: ze sloten zich aan bij ondergrondse verzetsgroepen die de strijd tegen de Sovjetbezetting voortzetten. Deze strijders, bekend als de Woudbroeders, bleven nog jaren actief, tot begin jaren vijftig.
Voor hen eindigde de oorlog dus niet in 1945. Voor de velen die zich in de Koerland-pocket overgaven, begon na de overgave een jarenlange lijdensweg. Terwijl hun kameraden in het westen relatief snel naar huis mochten, verdwenen de Koerland-strijders diep in het Sovjetsysteem. Ze werden ontwapend en te voet of in overvolle goederenwagons afgevoerd naar het oosten.
Velen belandden in de beruchte goelagkampen of speciale werkkampen van de NKVD. Ze werden ingezet als dwangarbeiders voor de wederopbouw, in mijnen, de bosbouw en bij de aanleg van wegen. De omstandigheden waren erbarmelijk. Door uitputting, ondervoeding en ziektes overleefde een groot deel de eerste winters niet.
Een groot deel van de gevangenen keerde nooit terug naar Duitsland. De eerste groepen, vaak zieken, mochten rond 1947-1948 naar huis. De grote massa volgde pas begin jaren vijftig. De allerlaatste overlevende keerde pas in 1955 terug, na het diplomatieke bezoek van bondskanselier Konrad Adenauer aan Moskou.
In de schaduw van de bossen en ver van de wereldpers ging hun strijd en, voor velen, hun gevangenschap nog jaren door.
