Toen de Duitsers in mei 1940 Nederland binnenvielen, stonden duizenden politieagenten voor een onmogelijke keuze. Blijf je in dienst onder Duits gezag, of neem je ontslag? Sommige agenten kozen openlijk de kant van de bezetter en joegen op Joden en verzetsstrijders. Maar er waren ook agenten die, naarmate de oorlog vorderde, gewetensbezwaren kregen.
Voor hen hadden de Duitsers geen mededogen. Na de Nederlandse capitulatie op 15 mei 1940 kwam het hele ambtenarenapparaat, inclusief de politie, onder Duits gezag te staan. Premier Dirk Jan de Geer was naar Engeland uitgeweken en gaf vanuit Londen een duidelijke instructie: ambtenaren moesten zo goed mogelijk met de Duitse autoriteiten samenwerken om de bevolking te helpen. Het was een strategie om rust en orde te bewaren en te voorkomen dat de Duitsers te veel grip kregen op het bestuur.
Maar die samenwerking bleek al snel een glijdende schaal. Al op 31 augustus 1940, Koninginnendag, kregen agenten het bevel om op te treden tegen burgers die het Wilhelmus zongen of Oranje droegen. Vlak daarna werd van alle ambtenaren een zogenaamde ariërverklaring geëist. Wie niet kon aantonen dat hij geen Joodse afkomst had, werd ontslagen.
Ook politiechefs die niet loyaal genoeg waren aan de bezetter verdwenen en werden vervangen door NSB’ers. Het Nederlandse politieapparaat gleed steeds verder in Duitse handen. Via Radio Oranje probeerde de Nederlandse regering in Londen de ambtenaren te waarschuwen. Een agent mocht geen burgers straffen voor hun gezindheid, noch hen vervolgen op grond van ras, partij of geloofsovertuiging.
De boodschap was duidelijk, maar de praktijk bleek weerbarstig. In de eerste maanden van de bezetting veranderde er ogenschijnlijk weinig. Nederland telde een wirwar aan politie-eenheden: gemeentepolitie, de Koninklijke Marechaussee, politietroepen en de rijks- en gemeenteveldwacht. De Duitsers vonden dat veel te complex en reorganiseerden het hele korps.
De Marechaussee verloor haar militaire status, de politietroepen werden afgeschaft. De SS-generaal Hans Albin Rauter werd de hoogste politiechef, onder Reichskommissar Arthur Seyss-Inquart. Hij wilde de Nederlandse politie volledig in handen krijgen, simpelweg omdat hij te weinig Duitse manschappen had om de openbare orde te bewaken. De Sicherheitsdienst had slechts vierhonderd man in heel Nederland.
In februari 1941 arresteerde de Duitse politie vierhonderd Joodse mannen in Amsterdam. De daaropvolgende staking in de hoofdstad vormde een keerpunt. Een maand later werd het Politie Opleidings Bataljon opgericht in Schalkhaar. Het doel was om Nederlandse agenten te trainen die volledig betrouwbaar waren voor de bezetter.
Ze kregen militaire training en leerden de beginselen van het nationaalsocialisme. De naam Schalkhaar zou later een synoniem worden voor collaborerende agenten. Jonge mannen die naar Schalkhaar werden gestuurd, stonden voor een vreselijk dilemma. Zoals één agent later verklaarde: “In feite had ik weinig keus.
Of ik nam de baan bij de politie of ik moest naar de AEG-fabriek in Berlijn. Schalkhaar had een slechte naam en ik voelde er weinig voor om daar genatificeerd te worden. ” Als overtuigd katholiek vroeg hij de bisschop om raad. Het antwoord was verrassend: hij moest bij de politie gaan.
“Bij de Nederlandse politie kon ik meer voor de bevolking doen dan in Berlijn. Bovendien was ik dan weer een Nederlander die niet in dienst van de bezetter werkte. ”
Het meest controversiële onderdeel was de rol van de politie bij de deportatie van Nederlandse Joden. De politie werd ingezet om Joden te arresteren en deel te nemen aan razzia’s.
In juni 1941 werden 250 Amsterdamse agenten gemobiliseerd om tweehonderd Duitse en Nederlandse Joden op te pakken. De mannen kregen te horen dat ze ondervraagd zouden worden door de Sicherheitsdienst, maar in werkelijkheid werden ze rechtstreeks naar concentratiekamp Mauthausen gedeporteerd. De meeste van hen overleefden de oorlog niet. Inspecteur-generaal van de politie, Winand van Uggelen, protesteerde bij de secretaris-generaal van Justitie, Jaap Schrieke.
Van Uggelen vond dat de politie niet gebruikt moest worden om onschuldige Joden op te pakken. Maar Schrieke was overtuigd nationaalsocialist en antwoordde dat de politie nu eenmaal moest doen wat haar gevraagd werd. Op straat was een agent voortdurend zichtbaar. Als hij een burger bekeurde voor een verkeersovertreding, werd hij uitgescholden voor moffenvriend.
Maar als hij ruzie kreeg met de vijand, was hij ineens een goede vaderlander. Elke agent moest kiezen: bevelen opvolgen van een bezetter die steeds misdadiger werd, of luisteren naar zijn eigen morele kompas. Er waren talloze gradaties tussen zwarte collaboratie en wit verzet, met daar tussenin een groot grijs gebied van aanpassing. Veel agenten kampten met een ernstig dilemma.
Nam je ontslag, dan kwam er een NSB’er voor je in de plaats die zonder gewetensbezwaren de anti-Joodse maatregelen zou uitvoeren. Maar bleef je aan, dan maakte je vuile handen. Van Uggelen had zelf ook persoonlijke redenen om aan te blijven: hij betaalde alimentatie aan wel twee ex-vrouwen. In mei 1942 werd hij toch ontslagen en gevangengezet.
Na de oorlog mocht hij niet meer terugkeren bij de Nederlandse politie. In februari 1943 liet de Nederlandse Kerk van zich horen. In een brief aan Seyss-Inquart eisten de kerkleiders dat politieagenten niet langer werden ingezet voor het oppakken van jonge mannen voor de arbeidsdienst of voor het arresteren van Joden. Na die brief weigerden veel agenten nog langer voor de Duitsers te werken.
Sommigen doken onder. De Duitsers reageerden met Sippenhaft: familieleden van weigerachtige agenten werden opgepakt en naar concentratiekamp Vught gestuurd. Eind 1943 zaten daar 150 familieleden van Nederlandse politieagenten gevangen. In totaal doken tussen 1943 en 1944 honderden agenten onder.
Het verzet nam toe en de Duitsers leden steeds meer nederlagen op het slagveld. De bezetter werd steeds zenuwachtiger en Nederland zakte weg in een spiraal van geweld. Het zogenaamde politiestandrecht werd ingevoerd: opgepakte burgers konden zonder proces worden doodgeschoten. Pro-Duitse agenten werden steeds vaker het doelwit van aanslagen.
Ze hingen daarom in groepjes bij elkaar en gingen op jacht naar onderduikers en Joden. Na de bevrijding werd een grote zuiveringsoperatie gestart om de politie te reinigen. Leidinggevende agenten die lid waren geweest van de NSB, WA of SS werden onmiddellijk ontslagen. Ook wie een opleiding had gevolgd in Schalkhaar kon rekenen op ontslag.
Andere agenten werden geschorst tijdens het onderzoek. Bijna de helft van alle agenten werd onderzocht. Twaalf procent, 1954 man, werd ontslagen. In totaal werd negentien procent van de agenten na de oorlog gestraft; 81 procent kreeg geen straf.
Onder de bijzondere rechtspraak werden negen agenten ter dood veroordeeld en tientallen anderen verdwenen achter de tralies, vooral zij die operaties hadden geleid of lid waren geweest van speciale eenheden die op jacht gingen naar Joden en verzetsmensen. Vijftien jaar na de bevrijding waren alle veroordeelde agenten weer op vrije voeten. Ze hadden hun vonnis uitgezeten of waren vervroegd vrijgelaten.
De oorlog was voorbij, maar de vraag bleef hangen: hoe was het zover kunnen komen?
