Het monument in het Litouwse Kaunas herdenkt een Nederlandse zakenman die tijdens de Tweede Wereldoorlog een stempel zette op duizenden levens. Jan Zwartendijk woonde er in 1940 met zijn gezin als directeur van Philips. Na de Duitse bezetting van Nederland werd hij gevraagd tijdelijk consul te worden, want de vorige consul was ontheven van zijn functie. In die stad zaten veel Joodse vluchtelingen uit Polen, bang voor de oprukkende Sovjets.
Zwartendijk stemde toe. Vanaf juni 1940 was zijn kantoor ook een Nederlands consulaat. Toen de Sovjets Litouwen bezetten, klopte het Joodse echtpaar Isaac en zijn vrouw bij hem aan. Ze wilden weg, maar konden geen visum voor Nederland krijgen, want dat land was bezet.
Curacao echter viel nog vrij onder het Koninkrijk der Nederlanden. Zwartendijk vroeg zijn leidinggevende De Dekker in Riga om advies. Die stelde voor om in het paspoort te noteren dat er voor reizen naar Curacao geen visum nodig was. De toestemming van de gouverneur van Curacao, die eigenlijk vereist was, liet Zwartendijk er bewust buiten.
Zo stond in het paspoort alleen dat een visum niet nodig was. Daarmee hadden de vluchtelingen een eindbestemming en moest de douane hen doorlaten. Zijn zoon Rob vertelde later dat zijn vader in het Frans in de paspoorten schreef dat het Nederlandse consulaat verklaarde dat er voor Curacao geen visum nodig was. Daarbij zette hij de datum en een groot stempel.
Het zag er officieel uit. Zwartendijk kreeg toestemming van De Dekker om zo te werk te gaan. Het verhaal verspreidde zich als een lopend vuurtje door de Joodse Poolse gemeenschap. Nathan Goodwert, een Poolse Jood met een Nederlands paspoort, meldde zich al snel.
Ook hij kreeg zo’n verklaring voor Curacao of Suriname. Nathan bracht zelf andere Joden naar het consulaat, ook zij die geen Nederlands paspoort hadden. Binnen korte tijd stonden er honderden mensen op de stoep. Zoon Rob zei dat zijn vader zei: “Als ik met zo’n visum mensen kan helpen en redden, dan doe ik dat.
”
Tussen 24 juli en 3 augustus 1940 schreef Zwartendijk 2345 visa uit. Het was dringen voor het smalle trappetje van zijn kantoor. Hij werkte bijna non-stop, van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat, want de Russen zouden het consulaat sluiten op 3 augustus, de dag dat Litouwen officieel zou worden ingelijfd. De vluchtelingen konden niet naar het westen, want dat was nazi-gebied.
Ze moesten door de Sovjet-Unie reizen. De Sovjetautoriteiten eisten echter niet alleen een visum met een eindbestemming, maar ook een doorreisvisum van een volgend land op de route, bijvoorbeeld van Japan. Nathan Goodwert klopte aan bij de Japanse consul Sugihara in Kaunas. Ook hij zag het dilemma en besloot te helpen.
Zonder medeweten van zijn superieur in Tokio gaf ook hij doorreisvisa af aan Joden die via de Sovjet-Unie naar Japan wilden reizen. Opmerkelijk genoeg ontmoetten de twee consuls elkaar nooit, hoewel hun kantoren slechts tweehonderd meter van elkaar lagen. Ze hadden wel telefonisch contact. Zo zou Sugihara op 1 augustus tegen Zwartendijk hebben gezegd: “Werk alsjeblieft niet zo snel.
Ik kan het niet bijhouden. ” Zwartendijk had toen al bijna tweeduizend visa afgegeven. Sugihara, die met penseel en in fraai Japans schrift werkte, had er nog maar ongeveer zevenhonderd. Uiteindelijk werden er meer dan tweeduizend Japanse transitvisa afgegeven.
Dankzij het Nederlandse Curacaovisum en het Japanse transitvisum konden de vastzittende Joden vertrekken. Ze reisden per trein door Rusland. Hoe en waarom de Sovjets toestemming gaven voor het vertrek, blijft deels onduidelijk. Verschillende bronnen noemen Lavrenti Beria, de gevreesde baas van de geheime dienst NKVD.
Waarom hij, ondanks zijn meedogenloosheid, toestemming gaf, is moeilijk te zeggen. De reizigers gingen via de Sovjet-Unie naar Japan. Sommigen bleven daar, vooral in de stad Kobe. Een deel reisde door naar de Joodse wijk in de Chinese stad Shanghai, waarvoor geen visum nodig was.
Anderen vertrokken per boot naar de Verenigde Staten of Nederlands-Indië. Na de oorlog gingen velen die in Japan waren gebleven naar Israël of Canada. Zwartendijk zelf moest in september 1940 Litouwen verlaten. Terug in Nederland hield hij de Curacaovisa tijdens de bezetting geheim.
Ook daarna sprak hij weinig over wat hij had gedaan. Pas na zijn dood op 14 september 1976 werd bekend dat hij duizenden mensen had gered. Tijdens zijn leven kreeg hij nooit de erkenning die hij verdiende. In 1997 erkende Yad Vashem hem als Rechtvaardige onder de Volkeren.
In datzelfde jaar werd een gedenkplaat onthuld in zijn geboortestad Rotterdam, en in 2018 een monument in Kaunas. In september 2023 ontving hij postuum een koninklijke onderscheiding. Uit een boek uit 2018 bleek dat het ministerie van Buitenlandse Zaken Zwartendijk in 1967 had uitgenodigd om te vertellen over zijn daden. In plaats van erkenning zou hij tijdens dat gesprek een berisping hebben gekregen, omdat het afgeven van de visa in strijd was met de consulaire regels.
Toen dit bekend werd, volgde een archiefonderzoek, maar het bleef onduidelijk wie hem had ontvangen en wat er precies was gezegd. Hoe dan ook, hij verdiende lof, geen berisping. Daarom boden de secretaris-generaal en toenmalig minister Blok in 2018 hun excuses aan aan de familie Zwartendijk.
