Toen de Duitsers in mei 1940 Nederland binnenvielen, stonden duizenden politieagenten voor een onmogelijke keuze. Bleven ze in dienst onder Duits gezag, of namen ze ontslag? Sommigen kozen openlijk de kant van de bezetter en joegen op Joden en verzetsstrijders. Maar naarmate de oorlog vorderde, kregen steeds meer agenten gewetensbezwaren.
Voor hen hadden de Duitsers echter geen genade. Nadat Nederland zich op 15 mei 1940 had overgegeven, vielen alle ambtenaren onder Duits gezag. Ook de politie. Premier Dirk Jan de Geer was naar Engeland uitgeweken en gaf vanuit Londen een duidelijke instructie: ambtenaren moesten zo goed mogelijk met de Duitse autoriteiten samenwerken om de bevolking te helpen.
De strategie klonk redelijk: rust en orde bewaren, zodat de Duitsers niet te veel grip zouden krijgen op het Nederlandse bestuur. Maar al snel bleek dat samenwerken betekende dat agenten moesten optreden tegen hun eigen mensen. Op 31 augustus 1940, toen nog Koninginnendag, moesten zij burgers aanhouden die het Wilhelmus zongen of in oranje kleding over straat liepen. De bezetter eiste al in het eerste jaar een zogenaamde ariërverklaring van alle ambtenaren.
Wie weigerde te tekenen, werd ontslagen. Joodse agenten en leraren werden op die manier uit hun functie gezet. Ook politiechefs die niet loyaal genoeg leken, werden vervangen door NSB’ers. Zo kwam het Nederlandse politieapparaat steeds meer in Duitse handen.
Via Radio Oranje liet de Nederlandse regering in november 1940 weten dat ambtenaren geen burgers mochten bestraffen vanwege hun politieke overtuiging, ras of geloof. Maar de praktijk was weerbarstiger dan de woorden. In de eerste maanden keken veel agenten de kat uit de boom. Er veranderde aanvankelijk weinig.
In de zomer van 1940 werden zelfs zesduizend nieuwe agenten aangenomen, een versterking waar de politie lang op had gewacht. De Duitsers vonden de organisatie echter te complex: er bestonden gemeentepolitie, de Koninklijke Marechaussee, politietroepen en allerlei veldwachten. Daarom reorganiseerden zij het hele apparaat. De Marechaussee verloor haar militaire status en de politietroepen werden afgeschaft.
De macht kwam in handen van SS-generaal Hans Albin Rauter. Daarboven stond Arthur Seyss-Inquart als rijkscommissaris van bezet Nederland. Hij wilde de openbare orde vooral door Nederlandse agenten laten handhaven, simpelweg omdat hij te weinig Duitse troepen had. De Sicherheitsdienst beschikte over slechts vierhonderd man in Nederland.
Ook de Grüne Polizei had gebrek aan mankracht. De NSB had haar eigen zwartgeüniformeerde knokploeg, de Weerbaarheidsafdeling, de WA. Na de arrestatie van vierhonderd Joodse mannen in Amsterdam brak in februari 1941 de Februaristaking uit, een protest dat de bezetter hard de kop indrukte. Een maand later richtten de Duitsers het Politie Opleidingsbataljon op in Schalkhaar.
Het doel: Nederlandse agenten trainen die volledig betrouwbaar waren voor de nazi’s. Leidinggevenden kregen militaire training en werden onderwezen in de nationaalsocialistische leer. Na zes maanden werden ze aan het korps toegevoegd. De naam Schalkhaar werd al snel een synoniem voor collaborerende agenten.
Toekomstige agenten stonden voor een dilemma wanneer zij daarnaartoe gestuurd werden. Eén agent verklaarde later: “In feite had ik weinig keus. Of ik nam de baan bij de politie, of ik moest naar de AEG-fabriek in Berlijn. Schalkhaar had een slechte naam en ik voelde er weinig voor om daar genazificeerd te worden.
Als overtuigd katholiek besloot ik de bisschop om raad te vragen. Tijdens een audiëntie kreeg ik het advies om naar de politie te gaan. Bij de Nederlandse politie kon ik meer voor de bevolking doen dan in Berlijn. ”
Een van de meest omstreden onderwerpen is de rol van de Nederlandse politie bij de deportatie van Joden.
Agenten werden ingezet om mensen op te pakken en deel te nemen aan razzia’s. In juni 1941, enkele maanden na de Februaristaking, werden 250 Amsterdamse agenten gemobiliseerd om tweehonderd Joodse mannen op te pakken. Ze kregen te horen dat die mannen alleen ondervraagd zouden worden door de Sicherheitsdienst. In werkelijkheid werden ze naar concentratiekamp Mauthausen gedeporteerd.
De gemeentepolitie was regelmatig betrokken bij razzia’s in verschillende steden. Inspecteur-generaal van de Nederlandse politie, Wincos van Uggelen, klaagde hierover bij secretaris-generaal van Justitie, Jaap Schrieke. Van Uggelen vond dat de politie niet gebruikt moest worden om onschuldige Joden op te pakken. Schrieke, een overtuigd nationaalsocialist, antwoordde kortaf: de politie moest doen wat haar gevraagd werd.
Op straat viel de keuze van een agent niet te verbergen. Bekeurde hij iemand voor een verkeersovertreding, dan was hij een moffenvriend. Kreeg hij ruzie met de vijand, dan was hij een goede vaderlander. Maar volgde hij bevelen op die steeds misdadiger werden, of luisterde hij naar zijn eigen geweten?
Tussen zwarte collaboratie, wit verzet en grijs verzet lagen talloze gradaties. Veel agenten zaten gevangen in een dilemma. Namen ze ontslag, dan kwam er een trouwe NSB’er voor in de plaats die zonder scrupules anti-Joodse maatregelen zou uitvoeren. Bleven ze op hun post, dan maakten ze vuile handen.
Van Uggelen bleef onder meer aan omdat hij alimentatie betaalde aan twee ex-vrouwen en anders in financiële problemen zou komen. In mei 1942 werd hij ontslagen en gevangengezet. Na de oorlog mocht hij niet terugkeren bij de politie. In februari 1943 liet de Nederlandse kerk van zich horen.
In een brief aan Seyss-Inquart stond dat politieagenten niet langer ingezet mochten worden voor het oppakken van jonge mannen voor de arbeidsdienst en het arresteren van Joden. Na deze brief weigerden veel agenten nog langer voor de Duitsers te werken. Sommigen doken onder. De bezetter reageerde met de zogenaamde Sippenhaft: familieleden van weigerachtige agenten werden opgepakt en naar kamp Vught gestuurd.
Eind 1943 zaten daar 150 familieleden van Nederlandse politieagenten gevangen. Het verzet nam steeds meer toe en de Duitse nederlagen op het slagveld stapelden zich op. De bezetter werd steeds nerveuzer en Nederland zakte af in een spiraal van geweld. Het politiestandrecht werd ingevoerd: opgepakte burgers konden zonder proces doodgeschoten worden.
Pro-Duitse agenten werden steeds vaker het doelwit van aanslagen. Daardoor hingen zij bij elkaar en gingen ze in groepen op jacht naar onderduikers en Joden. Na de bevrijding volgde een grote zuivering van het politieapparaat. Leidinggevende agenten die lid waren geweest van de NSB, WA of SS werden onmiddellijk ontslagen.
Ook wie in Schalkhaar was opgeleid, kon rekenen op ontslag. Anderen werden geschorst in afwachting van onderzoek. Bijna de helft van alle agenten, veertig tot vijftig procent, werd onderzocht. Twaalf procent van hen werd ontslagen.
In totaal werd na de oorlog negentien procent van de agenten gestraft; eenentachtig procent kreeg geen straf. Negen politieagenten werden ter dood veroordeeld. Tientallen verdwenen achter de tralies, vooral zij die operaties hadden geleid of deel hadden uitgemaakt van speciale eenheden die op jacht gingen naar Joden en verzetsmensen.
Vijftien jaar na de bevrijding waren alle veroordeelden weer vrij, hun straf uitgezeten of vervroegd vrijgelaten.
