In 1948 riepen de Joden de staat Israël uit. Maar er kwam geen Palestijnse staat. Hoe dat kwam en wat er met Gaza en de westelijke Jordaanoever gebeurde, wordt hier uitgelegd. Het huidige conflict begon niet op 7 oktober 2023, zeggen veel pro-Palestijnse activisten.
Zij wijzen naar de Israëlische bezetting die al sinds 1948 zou duren. Het klopt dat meer dan 700. 000 Arabische Palestijnen tijdens de oorlog van 1948 vluchtten of verdreven werden. Die gebeurtenis heet de Nakba: de catastrofe.
Velen vonden onderdak in Gaza en op de westelijke Jordaanoever. Maar die gebieden kwamen niet onder Israëlisch bestuur. Ze vielen respectievelijk onder Egyptisch en Jordaans gezag. Waarom kregen de Palestijnen daar geen eigen staat?
Voor de Eerste Wereldoorlog maakte het gebied dat we nu kennen als Israël en de Palestijnse gebieden deel uit van het Ottomaanse Rijk. Tijdens die oorlog namen de Britten het over. Zij wilden hier een thuisland voor het Joodse volk vestigen. Naarmate de Joodse immigratie in de jaren twintig en dertig groeide, laaiden er steeds vaker gewelddadige conflicten op met de Arabische bevolking.
De Britten konden de orde steeds moeilijker handhaven. In 1947 brak er een burgeroorlog uit tussen Joodse en Arabische strijders. De Britten maakten zich klaar om te vertrekken. Op 14 mei 1948 vertrok de Britse hogecommissaris uit Jeruzalem.
Het mandaat eindigde en de Joden riepen de staat Israël uit. Diezelfde nacht erkende de Amerikaanse president de nieuwe staat. Koning Abdullah van Jordanië vuurde bij de Allenby-brug een schot in de lucht, en op 15 mei begon formeel de eerste Arabisch-Israëlische oorlog. Egypte, Jordanië, Syrië, Libanon en Irak vielen Israël binnen.
Aanvankelijk boekten de Arabische legers terreinwinst. Maar Israël organiseerde zijn nieuwe defensieleger. Door betere organisatie, internationale steun en Joodse immigratie sloegen de Israëliërs de Arabische legers terug. Aan het einde van de oorlog controleerde Israël ongeveer 78 procent van het voormalige mandaatgebied.
Rond de 700. 000 Palestijnen waren gevlucht of verdreven. Ongeveer 200. 000 tot 230.
000 belandden in de Gazastrook en zo’n 350. 000 op de westelijke Jordaanoever. De Palestijnen die in Gaza terechtkwamen, legden zich niet zomaar neer bij hun lot. Vrouwen brachten troost en waardigheid in hun geïmproviseerde woningen.
Kinderen kregen dankzij hulporganisaties snel onderwijs in een groeiend schoolsysteem. Er ontstond een bescheiden economie met lokale diensten, landbouw en kleinschalige industrie. Bovenal hield de hoop op terugkeer naar hun nabijgelegen land deze gemeenschap van onverzettelijke ballingen op de been. Ondanks mijnenvelden en harde repressie probeerden velen opnieuw Israël binnen te dringen.
Tijdens de oorlog riep de Arabische Liga het Gaza-protectoraat uit onder Egyptische hoede. Na het einde van de gevechten bleef Gaza het enige deel van het voormalige Britse mandaat onder dit bestuur. Historici verschillen van mening of dit een oprechte poging tot een Palestijnse staat was of slechts een dekmantel voor Egyptische bezetting. Toen Egypte en Syrië in 1958 fuseerden tot de Verenigde Arabische Republiek, werd Gaza daarin opgenomen.
Maar in werkelijkheid bleef het onder Egyptisch militair gezag. De Arabische staten beschouwden de Palestijnse kwestie vooral als onderdeel van het bredere Arabisch-Israëlische conflict, niet als een op zichzelf staand project voor Palestijnse soevereiniteit. Zo bleef Gaza een aparte, unieke politieke eenheid. In een wereld die gedomineerd werd door soevereine staten, nam Gaza een onzekere positie in.
Het politieke klimaat in Gaza leidde tot opmerkelijke samenwerking tussen communisten en islamisten. De ontwikkeling van infiltranten tot fedayin – Palestijnse strijders – verliep in twee fasen: eerst politisering, toen een radicale minderheid zich afscheidde van de Moslimbroederschap en voor gewapende strijd koos. Daarna volgde professionalisering toen Egypte de leiding nam over Palestijnse invallen. Het was in Gaza dat de fedayin werden gevormd.
Israël zou Gaza daar later zwaar voor laten boeten. Israël bezette Gaza al eerder, namelijk in 1956. Kort na 1948 begonnen langs de wapenstilstandslijn schermutselingen die in de vroege jaren vijftig uitliepen op regelmatige grensgevechten. Diverse pogingen om de situatie te stabiliseren mislukten.
Dit leidde tot de Suezcrisis van 1956, een Brits-Franse-Israëlische invasie van Egypte. Israël veroverde Gaza en wilde het gebied annexeren, maar werd in maart 1957 gedwongen zich terug te trekken. Het Egyptische militaire gezag werd hersteld. Sindsdien was Gaza stevig verankerd als een aparte geopolitieke entiteit, verbonden met het bredere Palestijns-Israëlische conflict.
Dan de westelijke Jordaanoever. Na 1948 trok het Jordaanse Arabische Legioen het gebied binnen en nam het in 1949 op grond van het wapenstilstandsakkoord formeel over. Dit markeerde het begin van de westelijke Jordaanoever als aparte politieke en geografische eenheid. Er woonden toen ongeveer 450.
000 Palestijnen, aangevuld met zo’n 350. 000 vluchtelingen uit de kustvlakte, Galilea en de Negev. In 1952 telden de Jordaanse autoriteiten meer dan 740. 000 inwoners, van wie bijna de helft vluchtelingen.
In april 1950 annexeerde Jordanië de westelijke Jordaanoever officieel. Koning Abdullah had de weg voorbereid door Palestijnen het Jordaanse staatsburgerschap te verlenen en verkiezingen te organiseren. De meeste landen erkenden de annexatie niet, maar in de praktijk werd ze breed geaccepteerd totdat Israël het gebied in 1967 veroverde. Palestijnen kregen burgerschap, politieke vertegenwoordiging en werden geïntegreerd in het Hasjemitische koninkrijk.
Toch bleven spanningen bestaan. Veel bewoners van de westelijke Jordaanoever behielden hun Palestijnse identiteit en bekritiseerden hun afhankelijkheid van Amman. De annexatie verstoorde oude handels- en familiebanden. Grensdorpen verloren toegang tot hun land.
Vluchtelingen zorgden voor extra druk op schaarse middelen, en infiltraties naar Israël leidden tot zware Israëlische represailles. De politieke radicalisering groeide in de jaren vijftig en zestig, aangewakkerd door de Egyptische president Gamal Abdel Nasser en zijn pan-Arabische boodschap. Zijn invloed was groot op de westelijke Jordaanoever en in veel vluchtelingenkampen. Steeds meer Palestijnen steunden radicale partijen en guerrillabewegingen zoals Fatah.
De oprichting van de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) in 1964 legde de nadruk op een aparte Palestijnse identiteit en zorgde voor spanningen met Jordanië. In 1967 bereikte het Arabisch nationalisme een hoogtepunt. De oproep van Nasser tot oorlog leidde tot massademonstraties op de westelijke Jordaanoever. Toen Israël in juni preventief terugsloeg, sloot Jordanië zich aan bij de strijd, maar leed een snelle nederlaag.
Binnen drie dagen was de westelijke Jordaanoever volledig door Israël bezet. Dit betekende het einde van de Jordaanse periode en luidde een nieuwe fase van het Arabisch-Israëlische conflict in. Waarom er nooit een feitelijke Palestijnse staat is ontstaan, leg ik uit in een Engelstalige video op Actual History, mijn nieuwe kanaal.
Bedankt voor het kijken.
