Het gedenkteken in de Litouwse stad Kaunas is gewijd aan een Nederlander die tijdens de Tweede Wereldoorlog duizenden joodse levens redde. Zijn naam: Jan Zwartendijk. In 1940 woonde Zwartendijk met zijn gezin in Kaunas, dat toen de hoofdstad van Litouwen was. Hij werkte daar als directeur van de plaatselijke Philips-vestiging.
Toen Duitsland in mei 1940 Nederland bezette, werd hem gevraagd om tijdelijk consul voor Nederland in Litouwen te worden. De vorige consul was uit zijn functie ontheven vanwege vermeende pro-Duitse sympathieën van zijn Duitse vrouw. De Nederlandse ambassadeur voor de Baltische staten, De Decker, gevestigd in Riga, zocht een geschikte opvolger en kwam uit bij Zwartendijk, de meest ervaren Nederlander in het land. Zwartendijk stemde toe en werd waarnemend consul.
Vanaf 14 juni 1940 was het kantoor van Philips in Kaunas ook officieel een Nederlands consulaat. In juli 1940 bezette de Sovjet-Unie Litouwen. Al snel meldden de eerste joodse vluchtelingen zich bij Zwartendijk. Isaac Lewin en zijn vrouw, beide Poolse joden, klopten aan.
Ze wilden weg, uit angst voor de oprukkende Sovjets en de naderende oorlog. Een visum voor Nederland was onmogelijk, want Nederland was bezet. Maar Curaçao was nog altijd een vrij gebied binnen het Koninkrijk der Nederlanden. Was dat geen optie?
Zwartendijk wilde helpen en vroeg zijn leidinggevende De Decker om advies. Die stelde voor om in het paspoort te vermelden dat voor reizen naar Curaçao geen visum nodig was. Wel moest er eigenlijk toestemming worden verkregen van de gouverneur van Curaçao. Zwartendijk keerde terug naar het echtpaar Lewin.
Zij vroegen of het mogelijk was een visum te krijgen waarin die laatste toestemming werd weggelaten. In het paspoort zou dan alleen staan dat een visum voor Curaçao niet nodig was. Daarmee was er een eindbestemming, en had de douane van tussenliggende landen de plicht de houder door te laten. Zwartendijk kreeg toestemming van De Decker om zijn gang te gaan.
Zoon Rob Zwartendijk, geboren in 1939 in Kaunas, vertelde later hoe zijn vader te werk ging. “Hij schreef in het Frans in hun paspoort: het Nederlandse consulaat van Kaunas verklaart dat er voor Curaçao geen visum nodig is. De datum zette hij erbij, plus een groot stempel. Zo zag het er erg officieel uit.
De toestemming van de gouverneur van Curaçao, die eigenlijk nodig was, liet hij expres weg. ”
Onmiddellijk na de Sovjetbezetting meldde zich ook Nathan Goodwert bij Zwartendijk. Hij was een Poolse jood, maar hij had wel een Nederlands paspoort. Ook hij wilde naar Curaçao of een ander Nederlands gebied.
Zwartendijk schreef ook in zijn paspoort dat er geen visum nodig was voor Curaçao of Suriname. Het verhaal van die Nederlandse visa ging als een lopend vuurtje rond in de joods-Poolse gemeenschap in Litouwen. Nathan Goodwert bracht zelf joden die ook wilden vertrekken maar geen Nederlands paspoort hadden, naar het consulaat van Zwartendijk. Binnen korte tijd stonden er honderden mensen op de stoep.
“Het liep een beetje uit de hand”, zei Goodwert daar later over. Rob Zwartendijk herinnerde zich de woorden van zijn vader: “Als ik met zo’n visum mensen kan helpen en redden, dan doe ik dat. ”
Tussen 24 juli en 3 augustus 1940 schreef Zwartendijk 2345 visa uit. Het was dringen voor het smalle trappetje van zijn kantoor.
Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat was hij bezig, bijna nonstop. Want de Russen zouden op 3 augustus, de dag dat Litouwen officieel zou worden ingelijfd, het consulaat sluiten. Wie weg wilde, moest via het oosten reizen, dwars door de Sovjet-Unie. Maar de Sovjetautoriteiten eisten voor een doorreisvisum niet alleen een eindbestemming, maar ook een doorreisvisum van een volgend land op de route, bijvoorbeeld van Japan.
Daarmee was Rusland er zeker van dat de vluchtelingen het land ook weer zouden verlaten. Nathan Goodwert klopte daarom aan bij de Japanse consul in Kaunas, Chiune Sugihara. Ook Sugihara zag het dilemma en besloot, net als Zwartendijk, de joodse vluchtelingen te helpen. Zonder medeweten van zijn superieur in Tokio gaf hij Japanse doorreisvisa af aan joden die vanuit Litouwen via de Sovjet-Unie naar Japan en verder naar Curaçao wilden reizen.
Opmerkelijk genoeg hebben de twee consuls elkaar nooit ontmoet, ook al lagen hun kantoren op slechts tweehonderd meter afstand van elkaar. Ze hadden wel telefonisch contact. Onbedoeld werkten ze samen en redden ze duizenden levens. “Werk alsjeblieft niet zo snel.
Ik kan het niet bijhouden”, zou Sugihara op 1 augustus tegen Zwartendijk hebben gezegd aan de telefoon. Zwartendijk had toen al bijna tweeduizend visa afgegeven en beschikte inmiddels over een geïmproviseerde stempel. Sugihara, die met een penseel in keurig Japans schrift werkte, had er pas zevenhonderd op papier staan. Toch zou uiteindelijk in totaal meer dan tweeduizend keer een Japans transitvisum worden afgegeven.
Dankzij het Nederlandse Curaçaovisum en het Japanse transitvisum konden de in Litouwen vastzittende joden vertrekken. Om in Japan te komen moesten ze eerst per trein door Rusland reizen. Hoe en waarom de Sovjets toestemming gaven voor het vertrek van deze groep joden, blijft deels onduidelijk. Het lijkt erop dat dit op het hoogste niveau is besloten.
Verschillende bronnen noemen Lavrenti Beria, de gevreesde baas van de NKVD, de Russische geheime dienst. Waarom hij, medogenloos als hij was, toestemming gaf, is moeilijk te zeggen. Wat gebeurde er met de 2345 joden die met een Curaçaovisum van Zwartendijk en Sugihara de lange reis door de Sovjet-Unie naar Japan konden maken? Sommigen bleven in Japan, vooral in de stad Kobe.
Een deel reisde vanuit Japan door naar de joodse wijk in de Chinese stad Shanghai, waarvoor geen visum nodig was. Anderen vertrokken per boot vanuit Japan naar de Verenigde Staten. Een enkeling ging naar Nederlands-Indië. Na de oorlog vertrokken veel joden die in Japan waren gebleven naar Israël.
Velen kwamen ook in Canada terecht. Zwartendijk zelf moest in september 1940 Litouwen verlaten. Terug in Nederland hield hij de Curaçaovisa tijdens de bezetting geheim. En ook daarna sprak hij weinig over wat hij had gedaan.
Pas na zijn dood op 14 september 1976 werd bekend dat hij duizenden mensen had gered. Daardoor kreeg Jan Zwartendijk tijdens zijn leven nooit de erkenning die hij verdiende. Die kwam pas na zijn dood. In 1997 erkende Yad Vashem hem als Rechtvaardige onder de Volkeren.
Datzelfde jaar werd een gedenkplaat onthuld in zijn geboortestad Rotterdam. In 2018 werd een monument voor hem onthuld in Kaunas. In september 2023 ontving hij postuum een koninklijke onderscheiding. In 2018 verscheen er een boek.
Daarin staat dat het ministerie van Buitenlandse Zaken Zwartendijk in 1967 uitnodigde om te vertellen wat hij tijdens de oorlog had gedaan. In plaats van erkenning zou hij tijdens dat gesprek een berisping hebben gekregen. Volgens de consulaire regels had hij de Curaçaovisa immers niet mogen afgeven, omdat dat in strijd was met de voorschriften. Toen dit bekend werd, volgde een onderzoek in de archieven van Buitenlandse Zaken.
Daaruit bleek niet duidelijk door wie Zwartendijk was ontvangen, noch wat er tegen hem was gezegd. Hoe dan ook, het is duidelijk dat hij lof en erkenning verdiende voor zijn moedige daden, en geen berisping. Daarom hebben de secretaris-generaal van het ministerie en toenmalig minister Blok in 2018 hun excuses aangeboden aan de familie Zwartendijk.
