Het was 15 mei 1940. In het Zuid-Hollandse Reijerskoop tekende generaal Winkelman, opperbevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten, de onvoorwaardelijke overgave. Koningin en regering waren naar Engeland gevlucht en vormden daar de regering in ballingschap. Het centrum van Rotterdam lag in as, achthonderd burgers waren omgekomen, meer dan tweeduizend Nederlandse soldaten waren gesneuveld.
Alleen Zeeland gaf zich later over, omdat daar nog geallieerde troepen lagen die eerst moesten ontkomen. De Duitse bezetting van Nederland was begonnen. En het eerste beeld van de bezetter was niet eens zo negatief. Het leken aardige jongens, en veel Nederlanders waren teleurgesteld in de koninklijke familie die het land had verlaten.
Daarbij boekten de Duitse legers in de maanden daarna spectaculaire successen op het slagveld. Bezet Nederland kwam onder leiding te staan van Arthur Seyss-Inquart, een Oostenrijker. Hij beloofde dat hij het nationaalsocialisme niet aan de Nederlandse bevolking zou opdringen. Dat bleek een leugen.
Net als de Scandinaviërs en de Vlamingen werden de Nederlanders gezien als rasverwant, en er werd een proces van gelijkschakeling in gang gezet. Alle instanties in Nederland moesten onder de totalitaire controle van de nazi’s komen. Vrijheid van meningsuiting en vrijheid van pers werden afgeschaft. Veel Nederlanders begrepen dat niet.
Dachten de Duitsers nu echt dat een verslagen volk zich zomaar zou bekeren tot het nationaalsocialisme? Eén dagboekschrijver schreef: “Wij zijn militair verslagen, maar niet cultureel. Dus bespaar ons uw gezwets. ”
Na de machtsovername sloten meer mensen zich aan bij de NSB.
Toch werd de partij gehaat door een groot deel van de bevolking. Iemand merkte op dat de Duitsers gezien konden worden als een plaag, maar de NSB als een gezwel dat van binnenuit kwam. Precies daarom bleven veel Nederlandse ambtenaren op hun post. Want als zij ontslag namen, was de kans groot dat een NSB-lid hun plaats zou innemen.
De gevluchte minister-president Dirk Jan de Geer gaf via Radio Oranje instructies aan de ambtenaren in bezet Nederland. Hij hoopte dat alle administratieve instanties hun plicht niet zouden verwaarlozen: zo goed mogelijk samenwerken met de Duitse autoriteiten om de bevolking zoveel mogelijk te helpen. Het doel was vrede en rust bewaren en voorkomen dat de bezetter te veel invloed kreeg op het ambtenarenapparaat. Maar al in het eerste jaar van de bezetting moesten Nederlandse ambtenaren een zogenaamde ariërverklaring ondertekenen.
Ook leraren en politieagenten moesten verklaren dat zij niet tot het Joodse ras behoorden. Joodse ambtenaren werden uitgesloten, en politiechefs die niet loyaal genoeg waren aan de bezetter werden ontslagen en vaak vervangen door NSB-leden. De Nederlandse politie kwam zo steeds meer onder Duitse controle te staan. Eind 1940 vaardigde de regering in ballingschap via Radio Oranje een nieuwe instructie uit.
Nederlandse ambtenaren werden aangemoedigd niet al te veel toenadering te zoeken tot de bezetter. Op 6 november 1940 werden deze woorden gesproken: “Er zijn tal van dingen die hij niet mag vragen van de bevolking. Hij mag geen burgers bestraffen wegens de gezindheid die zij voor de bezetting jegens zijn land aan de dag hebben gelegd. Hij mag hen niet vervolgen op grond hiervan dat zij behoren tot een bepaalde politieke partij, een bepaald ras, een bepaalde kerkelijke gemeenschap.
”
Twee jaar later sprak Adrian van Pelt, hoofd van de regeringspers in Londen, strengere woorden: “Wat niet mag, wat een misdaad is tegen Vorstin en vaderland, is dat een ambtenaar of een burgemeester uit vrees voor represailles of met het excuus van nog erger te voorkomen, meewerkt aan de uitvoering van maatregelen waarvan hij en wij allen weten dat zij direct in strijd zijn met het belang van land en volk. ”
De Nederlandse politie kwam onder bevel te staan van SS-chef Hans Albin Rauter. Seyss-Inquart had de politie nodig omdat hij te weinig bezettingstroepen had. De Sicherheitsdienst had slechts vierhonderd manschappen in Nederland, en ook de Ordnungspolizei, de zogenaamde Grüne Polizei, had te weinig mensen.
Daarnaast was er de NSB met haar weerbaarheidsafdeling: mannen in zwarte uniformen, een paramilitaire beweging die eerst door de Nederlandse regering was verboden en na de bezetting weer was toegestaan. Nadat de Grüne Polizei in februari 1941 vierhonderd Joden arresteerde in Amsterdam, brak de Februaristaking uit. De staking werd neergeslagen. In de maanden daarna zetten de Duitsers het politieopleidingsbataljon POB op in het plaatsje Schalkhaar.
Hier werden betrouwbare Nederlandse politiemannen getraind, ook in de nazi-leer. De training duurde zes maanden. De naam Schalkhaar werd al snel symbool voor een collaborerende politieagent. Een controversieel onderwerp was de bijdrage van de Nederlandse politie aan de deportatie van Joden.
In juni 1941 namen 250 Amsterdamse politieagenten deel aan het oppakken van ongeveer tweehonderd Duitse en Nederlandse Joden. Er werd gezegd dat de arrestanten werden verhoord door de Duitse politie, maar al snel werd duidelijk dat zij niet werden verhoord maar gedeporteerd naar concentratiekamp Mauthausen. De gemeentepolitie werd herhaaldelijk ingezet tijdens razzia’s in andere steden. Goedwillende agenten zaten met een dilemma.
Ze konden ontslag nemen, maar dan was het zeker dat hun plek werd ingenomen door een fanatieke NSB’er die geen moeite zou hebben met het handhaven van de anti-Joodse maatregelen. Bleven ze op hun post, dan maakten ze vuile handen. In februari 1943 liet de katholieke kerk van zich horen. In een open brief aan Seyss-Inquart werd gezegd dat Nederlandse politieagenten niet langer moesten deelnemen aan het arresteren van Nederlandse mannen voor tewerkstelling in Duitsland en het oppakken van Joden.
Na die oproep weigerden sommige agenten mee te werken. Sommigen doken onder. Om dat te voorkomen introduceerden de Duitsers het zogenaamde Sippenhaft: familieleden van ondergedoken agenten werden opgepakt en afgevoerd naar kamp Vught. Eind 1943 zaten zo’n 150 familieleden van Nederlandse politieagenten opgesloten.
Tussen de zomer van 1943 en de zomer van 1944 zaten ongeveer zeshonderd Nederlandse politieagenten ondergedoken. Naarmate de bezetting vorderde en Duitsland steeds meer militaire verliezen leed, werd de bezetting harder. Het verzet verhardde mee. Er ontstond een spiraal van geweld.
Meer en meer Nederlandse burgers werden ter dood veroordeeld, en de Duitsers introduceerden het politiestandrecht: arrestanten konden zonder proces worden doodgeschoten. Foute politieagenten werden steeds vaker het doelwit van aanslagen. Historicus Chris van der Heijden schreef over de Duitse mentaliteit: “De Duitsers eisten uniformiteit. De Nederlanders probeerden zoveel mogelijk hun pluriformiteit te behouden.
Getouwtrek was het gevolg. In de meeste gevallen hakten de Duitsers, het gezeur zat, op een gegeven moment de knoop door en dwongen de Nederlanders tot aanpassing. Vervolgens bogen de Nederlanders zogenaamd het hoofd, maar gingen in feite zoveel mogelijk voort op de weg die ze altijd gegaan waren. ”
Dan waren er nog de Nederlandse Spoorwegen.
Direct na de Duitse machtsovername in mei 1940 tekende de NS een loyaal samenwerkingscontract met de bezetter. De hoop was dat de NS haar autonomie kon behouden, maar in werkelijkheid kwam zij in handen van de Duitsers. Passagiers- en goederentreinen reden volgens het gebruikelijke schema. Voor het management was dat het belangrijkste: het leven moest gewoon doorgaan.
Voor de NS was het contract een logische stap; de Nederlandse regering had al in 1937 een dergelijke instructie uitgevaardigd voor het geval van een buitenlandse bezetting. Nederland was het beste gediend als de treinen op tijd reden. Maar de Duitsers gebruikten de spoorlijnen om militair materieel te vervoeren en Nederlandse Joden te deporteren. De NS haalde er een halve eeuw woede mee op de hals.
Bovendien maakte de NS grote winsten door met de bezetter samen te werken. Na 1945, toen duidelijk werd wat er met de gedeporteerde Joden was gebeurd, kwam er een hoop kritiek. Pas in 2019 besloot de NS herstelbetalingen te doen aan nog ongeveer vijfhonderd in leven zijnde Joden, Roma en Sinti. De meeste Nederlanders waren gehoorzaam aan de bezetter, niet zozeer uit sympathie, maar vanwege het gebrek aan een alternatief.
Verzet was risicovol. Begin 1941 werden de eerste verzetsstrijders al geëxecuteerd. Dat maakte grote indruk, want de doodstraf was in Nederland al tientallen jaren afgeschaft. In mei 1942 werden nog eens 96 executies uitgevoerd.
En een verzetsheld bracht niet alleen zijn eigen leven in gevaar, maar ook dat van onschuldigen: de Duitsers namen gijzelaars en schoten hen dood na een verzetsdaad. Velen zagen verzet dan ook als zinloos. Iemand schreef: “Wat moeten we na de bevrijding met een volk van louter weduwen en opportunisten? ”
Historicus Wichert ten Have noemde dit de beschermingshypothese: door samen te werken hoopten de Nederlanders dat ze erger konden voorkomen.
Achteraf bleek dat niet te werken. De gemiddelde Nederlander zag het onrecht van de bezetting wel, had er een hekel aan, maar kwam niet openlijk in opstand. Wel lieten veel Nederlanders mensen onderduiken, Joden of Nederlandse mannen die wilden ontkomen aan de gedwongen tewerkstelling in Duitsland. Chris van der Heijden vatte het zo samen: “En dus paste men zich aan.
De één omdat hij zich daartoe gedwongen voelde, een volgende uit angst, een derde uit realisme, een vierde uit plichtsbesef. Al had ieder zo zijn eigen redenen, men paste zich aan in de ambtenarij, in de pers, in de wereld van de sport, in het bedrijfsleven, in de middenstand. “
