De Russisch-Japanse oorlog van 1904 tot 1905 is een van de minder bekende conflicten uit de geschiedenis, maar de gevolgen ervan waren enorm. Rusland werd door Japan diep vernederd, en dat veranderde de machtsverhoudingen in de wereld voorgoed. Waarom verloor Rusland eigenlijk? Was Japan zo sterk, of was Rusland zo zwak?
Laten we beginnen bij het begin. In het Rusland van tsaar Nicolaas II was de onvrede groot. De bevolking had genoeg van zijn zwakke bewind, en om zijn eigen positie te versterken zocht hij zijn heil in het oosten, ten koste van China, dat door interne problemen verzwakt was geraakt. Tijdens de bokseropstand in China stuurde een internationale alliantie, waaronder Rusland, troepen om de opstand neer te slaan.
Na afloop bleef een groot Russisch garnizoen achter in Mantsjoerije, en de tsaar eiste ook nog eens controle op over de Chinese havenstad Port Arthur, een ijsvrije haven die voor de Russen van groot strategisch belang was. Dit alles viel bij Japan, dat zelf expansionistische plannen had, in zeer slechte aarde. Japan had China verslagen in de Eerste Chinees-Japanse oorlog en was hard op weg om een moderne grootmacht te worden. De vruchten van die overwinning werden Japan echter ontnomen door internationale druk, en ook Rusland had daaraan bijgedragen.
De spanningen tussen de twee rijken liepen steeds hoger op, en oorlog leek onvermijdelijk. In februari 1904 viel Japan zonder waarschuwing aan op de Russische vloot in Port Arthur. Meerdere Russische oorlogsschepen werden getorpedeerd en zwaar beschadigd. Twee dagen later verklaarde Japan Rusland officieel de oorlog.
In Rusland was men er rotsvast van overtuigd dat de overwinning een formaliteit zou zijn. Generaals beweerden dat één Russische soldaat minstens evenveel waard was als drie Japanners. De propaganda schilderde de Japanners af als kleine aapjes met spleetogen, primitieve wezens die geen enkele kans zouden maken tegen de beschaafde Russische soldaat. In de Russische salons werd gesproken over de plicht om de Europese beschaving te beschermen tegen de Aziatische horden.
Ironisch genoeg zouden de Aziaten zelf later met exact ditzelfde superioriteitsgevoel naar de Russen kijken. De oorlog bracht even een schijn van eenheid in een diep verdeeld land, en voor Nicolaas II leek dit de perfecte kans om zijn tanende prestige te herstellen. De realiteit was echter heel anders. Rusland had een groot probleem dat niet met propaganda kon worden opgelost: logistiek.
Het land strekte zich uit van Oost-Europa tot aan de Stille Oceaan, maar vrijwel alle industrie en het merendeel van het leger bevonden zich in het westen. Om oorlog te voeren moesten troepen en materieel duizenden kilometers worden vervoerd over een enkele, overbelaste spoorlijn. Maar het grootste probleem was de incompetente bevelvoering zelf. In een systeem waarin macht werd geërfd en connecties belangrijker waren dan kunnen, stonden aan de top van het leger vooral conservatieve generaals die geen enkele ruimte lieten voor innovatie.
Lagere officieren waren gefrustreerd, negeerden vaak orders en hadden een laag moreel. De gewone soldaten, merendeels boeren, waren loyaal en gemotiveerd, maar door slecht leiderschap en gebrek aan goede zorg brokkelde hun moreel snel af. In het oosten stonden ongeveer honderdvijftigduizend Russische soldaten klaar, tegenover ruim honderdtwintigduizend Japanners. Het Japanse leger was echter uitstekend getraind, extreem gedisciplineerd en had een duidelijke missie voor ogen.
Hun leiderschap was energiek en vastberaden, en hun soldaten werden goed verzorgd, wat opvallend genoeg ook betekende dat ze de lokale Chinese bevolking met respect behandelden. Russische krijgsgevangenen werden in het begin nog humaan behandeld, een houding die later in de twintigste eeuw volledig zou omslaan. Wat wel opvallend was, was de roekeloze moed waarmee de Japanners aanvallen uitvoerden op goed verdedigde Russische posities, wat aan beide kanten tot enorme verliezen leidde. Het slagveld zelf was aan het veranderen.
Machinegeweren werden voor het eerst op grote schaal ingezet door beide partijen, en ongeveer de helft van alle slachtoffers viel door deze nieuwe wapens. Toch trokken militaire waarnemers de verkeerde conclusies: ze bleven geloven in de kracht van de aanval en onderschatten de verwoestende werking van het machinegeweer, een fatale misrekking die later in de Eerste Wereldoorlog miljoenen levens zou kosten. Ook het gebruik van loopgraven en observatieballonnen was een voorbode van de gruwelen die nog zouden komen. Het verloop van de oorlog was voor Rusland één lange reeks van teleurstellingen.
In februari 1904 landde het Japanse eerste leger in Korea en trok naar het noorden. Eind april leden de Russen hun eerste grote nederlaag bij de rivier de Yalu. De Russische moreel kreeg kort daarna een zware klap toen vice-admiraal Makarov, een van de weinige competente bevelhebbers, omkwam toen zijn vlaggenschip op een mijn liep. In mei landde het Japanse tweede leger op het schiereiland Liaodong en overweldigde de zwakke Russische verdedigingslinies bij Nanshan.
Begin juni trok het Japanse derde leger op om de haven van Dalni in te nemen en Port Arthur volledig te isoleren. Een Russische tegenaanval bij de rivier de Taju mislukte, en in augustus leidde een zeeslag in de Gele Zee tot een nieuwe Japanse overwinning. De Russische vloot zocht veiligheid terug in Port Arthur. De Japanners begonnen daarop een belegering van de stad, die verdedigd werd door een garnizoen van vijfenveertigduizend man met sterke stellingen, tunnels, prikkeldraad en artillerie.
Eind augustus volgde de slag bij Liaoyang, die in een patstelling eindigde. Maar door chaotische communicatie en slechte controle trokken de Russische eenheden zich terug naar het noorden, een strategische fout die de Japanners vrij spel gaf. In oktober probeerden de Russen Port Arthur te ontzetten en de Japanners bij de rivier de Sha te verslaan. Ze claimden de overwinning, maar slaagden er niet in om daadwerkelijk door te stoten naar de belegerde stad, en de winter zette in.
Ondertussen ging het beleg van Port Arthur onverminderd door. De Japanse artillerie schakelde de Russische oorlogsschepen in de haven één voor één uit en veroverde de omliggende heuvels. In december vielen de laatste bolwerken, en begin januari 1905 gaf Port Arthur zich uiteindelijk over. De oorlog verliep steeds slechter voor Rusland, en thuis kwam de liberale oppositie weer tot leven.
De regering werd openlijk beschuldigd van incompetentie, en terwij de oorlog nog volop gaande was, brak in Rusland zelf een revolutie uit. De grootste militaire nederlaag moest echter nog komen. In februari en maart 1905 leden de Russen een verpletterende nederlaag in de slag bij Mukden, de grootste veldslag uit de geschiedenis tot dan toe. Rusland verloor tienduizenden doden, gewonden en gevangenen; ook Japan leed zware verliezen, maar het kon zich de overwinning toe-eigenen.
En toen kwam eind mei de beslissende zeeslag. De Russische Oostzeevloot had een ongelofelijke reis van zeven maanden gemaakt, helemaal rond Kaap de Goede Hoop, omdat de Britten hen de toegang tot het Suezkanaal hadden geweigerd nadat Russische schepen per ongeluk op Britse vissersboten hadden geschoten. Toen de uitgeputte en gedemoraliseerde vloot uiteindelijk de Straat Tsushima bereikte, werd ze vrijwel volledig vernietigd door de Japanse vloot. Het was een vernedering zonder weerga.
Na deze twee catastrofale nederlagen was de wil van Rusland om door te vechten volledig gebroken. De oorlog eindigde met het Verdrag van Portsmouth in september 1905, waarbij de Verenigde Staten als bemiddelaar optraden. Japan bevestigde zijn positie als nieuwe militaire supermacht en zette zijn opmars voort. Rusland was vernederd en werd verscheurd door interne onrust.
De tsaar overleefde deze revolutie, maar slechts tijdelijk. Ongeveer twaalf jaar later, te midden van de Eerste Wereldoorlog, zou hij uiteindelijk worden gedwongen af te treden, waarmee een eeuwenoud keizerrijk ten val kwam. Deze oorlog, waarin Rusland dacht een wandelingetje te maken, legde genadeloos bloot hoe diep het imperium was verzwakt.
En de lessen die men toen niet trok, zouden de wereld nog decennia achtervolgen.
