Ik sta voor het standbeeld van Johan Maurits van Nassau-Siegen, en de kans is groot dat je nog nooit van hem hebt gehoord. Toch speelde deze man een sleutelrol in een vergeten stuk Nederlandse geschiedenis: de kolonie Nieuw-Holland in Brazilië. Van 1630 tot 1654 stond een groot deel van het huidige Brazilië onder Nederlands bestuur, en Johan Maurits was de man die dat gebied bestuurde. De meeste mensen denken bij Nederlandse koloniën aan Indonesië, Suriname, de Antillen of Zuid-Afrika.
Maar Brazilië? Dat was ooit ook Nederlands grondgebied. En terwijl Johan Maurits in Nederland nauwelijks in de schoolboeken staat, leren kinderen in Brazilië wél over hem. Daar is hij een held.
In Recife betekent hij ongeveer wat Erasmus voor Rotterdam betekent: een historisch figuur naar wie scholen, een brug en zelfs een universiteit zijn vernoemd. Het verhaal begint niet bij Johan Maurits zelf, maar bij de West-Indische Compagnie, de WIC. Deze handelscompagnie had één groot doel: profiteren van de winstgevende suikerhandel, die tot dan toe vooral in Portugese handen was. Omdat de Nederlandse Republiek in oorlog was met Spanje, en Portugal op dat moment onder Spaans bestuur viel, werden de Portugezen als vijand gezien.
De Nederlanders zagen een kans om Portugese koloniën aan te vallen. Die kans kwam er mede dankzij Piet Heijn. Nadat hij de Spaanse zilvervloot had buitgemaakt, had de WIC ineens genoeg geld om een grote militaire aanval op Brazilië te plannen. Eerder, in 1624, had een Nederlandse vloot al kort de stad Salvador veroverd, maar die werd snel heroverd door de Portugezen.
De echte doorbraak kwam in 1630, toen de WIC een grote expeditie stuurde en delen van de noordoostkust van Brazilië innam, waaronder Olinda en Recife. Vanuit Recife bouwden de Nederlanders hun macht verder uit. Ze namen suikerplantages over en probeerden het gebied economisch winstgevend te maken. Het veroverde gebied werd Nieuw-Holland genoemd.
Maar het besturen van zo’n kolonie was niet eenvoudig, en de heren van de WIC zochten iemand met aanzien om het gebied te leiden. Die vonden ze in Johan Maurits van Nassau-Siegen. Johan Maurits werd in 1604 geboren op Slot Dillenburg, net als zijn beroemde oudoom Willem van Oranje. Hij was een van de 25 kinderen van Jan de Middelste van Nassau-Siegen.
Zijn ouders konden niet al hun kinderen dezelfde kansen geven. De oudste zoons mochten studeren en reizen, maar voor Johan Maurits was daar geen geld meer voor. Op zijn zestiende koos hij daarom voor een militaire loopbaan. Hij vertrok naar de Republiek en ging in dienst bij het Staatse leger, dat tijdens de Tachtigjarige Oorlog vocht tegen Spanje.
In 1621 liep het Twaalfjarig Bestand af en begon de oorlog opnieuw. Johan Maurits vocht mee in verschillende veldtochten en belegeringen. Hij viel op door zijn moed en kreeg al snel promotie tot kapitein. In de winter verbleef hij in Den Haag, waar hij meedeed aan het leven rond het hof.
In 1632 kocht hij een stuk grond naast het Binnenhof om een paleis te bouwen dat nu bekend staat als het Mauritshuis. In 1636 werd Johan Maurits benoemd tot gouverneur-generaal van Nieuw-Holland. Hij kreeg een hoog salaris en een deel van de buit. In oktober vertrok hij naar Brazilië, samen met kunstenaars en wetenschappers die het land moesten onderzoeken en beschrijven.
In Brazilië werkte hij hard. Hij behaalde militaire overwinningen op de Portugezen en breidde het gebied verder uit. Hij pakte misdaad en corruptie aan en richtte een rechtssysteem op. Hij voerde maten en gewichten in, net zoals in Amsterdam.
Recife werd versterkt en uitgebreid met een nieuwe stad, die Mauritsstad werd genoemd. Vanuit zijn paleis Vrijburg keek men kilometers ver over de oceaan. Het paleis straalde rijkdom uit. Eén zaal was helemaal ingericht met ivoor: de tafel, de stoelen en zelfs de kandelaars waren ervan gemaakt.
Rond het paleis lag een park met wijngaarden en fonteinen. De straten van Mauritsstad waren recht en kruisten elkaar in rechte hoeken, alsof ze van een tekentafel kwamen. Er was een ziekenhuis en een weeshuis. Mauritsstad leek op een stukje modern Europa in Amerika.
Om de nieuwe stad te verbinden met het oude Recife werd een brug over de rivier gebouwd. Dat was lastig, want de stroming was zo sterk dat de bouwmeester zei dat een stenen brug niet mogelijk was. Johan Maurits, die graag zelf ontwierp, bedacht daarom een houten middendeel. De huidige Ponte Maurício de Nassau staat op ongeveer dezelfde plek als de zeventiende-eeuwse Nederlandse brug en draagt nog steeds zijn naam.
Om de suikerproductie te herstellen liet Johan Maurits verlaten plantages verkopen. Portugese eigenaren konden geld lenen om ze terug te kopen. Nederlanders hadden weinig kennis van suikerteelt en bovendien weinig interesse. Omdat er weinig Nederlandse kolonisten kwamen, bleef men afhankelijk van slavernij.
Johan Maurits stuurde een vloot naar Fort Elmina in Afrika en zo werd de Nederlandse slavenhandel versterkt. Toch was het vooral zijn beleid van verdraagzaamheid dat hem later een goede naam gaf. Hij kon de Portugezen niet volledig verslaan en had dus hun steun nodig. Daarom gaf hij hen gelijke rechten.
Ook in het stadsbestuur mochten Portugezen meedoen. In 1640 riep hij een vergadering bijeen van Nederlandse en Portugese vertegenwoordigers. Dat werd later gezien als het eerste parlement op het Amerikaanse continent. Hij gaf mensen vrijheid van geloof.
Katholieken mochten hun geloof blijven uitoefenen. Joden mochten openlijk samenkomen en bouwden in Recife de eerste synagoge van Zuid-Amerika. Die synagoge bestaat nog steeds en is nu een museum. Ondanks al zijn successen riepen de heren van de WIC Johan Maurits in 1643 terug naar Nederland.
Er was inmiddels vrede gesloten tussen Portugal en de Republiek, en men wilde minder troepen in Brazilië. Ook vonden ze zijn dure bouwprojecten en zijn manier van besturen te ver gaan. Ze wilden vooral winst en militaire successen. Johan Maurits klaagde op zijn beurt over te weinig steun en te hoge verwachtingen.
Op 11 mei 1644 nam hij afscheid van Brazilië. Grote menigten kwamen kijken om hem uit te zwaaien. Na zijn vertrek ging het snel achteruit. Zijn opvolgers konden de vrede niet bewaren.
Mauritsstad werd later afgebroken bij de verdediging van Recife. In 1654 verloren de Nederlanders Brazilië definitief. Johan Maurits was toen al terug in Den Haag. Zijn paleis, later bekend als het Mauritshuis, was klaar.
Hij vulde het met Braziliaanse voorwerpen, opgezette dieren en schilderijen. Tijdens feesten liet hij gasten exotische dranken proeven en traden Braziliaanse gasten op. Hij bleef actief in het leger tot 1675 en werd opperbevelhebber. Het jaar daarop trok hij zich terug uit het openbare leven.
Hij stierf in 1679 bij Kleef en werd begraven in Duitsland. Hij trouwde nooit en kreeg geen wettige kinderen. In Brazilië bleef hij bekend als een van de beste koloniale bestuurders die ooit heeft bestaan. In Duitsland herinnert men hem om zijn parken en bouwprojecten.
En in Nederland herinnert vooral het Mauritshuis aan hem, al denken veel mensen bij die naam eerder aan zijn achterneef prins Maurits van Nassau, naar wie hij was vernoemd. Kortom, in Nederland geniet hij nauwelijks bekendheid. En vandaar dit verhaal.
