Op 26 november 1908 voeren Nederlandse marineschepen met volle kracht uit de haven van Willemstad op Curaçao. Hun bestemming: Venezuela. De schepen hadden orders om alles wat ze tegenkwamen te stoppen en in beslag te nemen. Nederland had genoeg van de jarenlange intimidatie en bedreigingen uit Caracas.
Het was tijd om daar een einde aan te maken. De sleutelfiguur in dit verhaal is Cipriano Castro, de president van Venezuela. Hij werd geboren in 1858 en regeerde van 1899 tot 1908. Castro kwam uit de bergprovincie Táchira, vlak bij de grens met Colombia.
Al in de jaren 1870 raakte hij in de politiek verzeild. Sinds de onafhankelijkheid van Spanje in 1829 werd Venezuela verscheurd door de ene revolutie na de andere. Castro vluchtte in 1892 naar Colombia, maar keerde twee jaar later terug met een guerrillaleger. In oktober 1899 trok hij als overwinnaar Caracas binnen.
Hoewel zijn revolutie officieel bedoeld was om het liberalisme te herstellen, regeerde Castro net zo dictatoriaal als zijn voorgangers. Hij had twee grote voorbeelden: Simón Bolívar en Napoleon Bonaparte. Net als de Franse keizer was Castro klein van stuk en liet hij zich graag de kleine korporaal noemen. De inwoners van Caracas zagen hem regelmatig keizerlijk op een wit paard door de straten rijden.
Voor de meeste Venezuelanen was dat spektakel ongeveer het enige plezier dat ze aan hun president beleefden. Hun land was economisch uitgeput na decennia van oorlogen, en Castro zoog het verder leeg om zijn extravagante levensstijl te bekostigen. Een Nederlandse parlementariër die rond die tijd een reisverslag publiceerde, schreef dat Castro in zijn paleis orgieën hield en dat geen vrouw veilig was voor zijn lusten. Tegenstanders van zijn regime werden opgesloten of vluchtten naar het buitenland.
Een van de populairste toevluchtsoorden was Curaçao. De Benedenwindse eilanden – Aruba, Bonaire en Curaçao – kwamen in de zeventiende eeuw in handen van de West-Indische Compagnie. Willemstad groeide dankzij de slavenhandel en exotische producten uit tot een belangrijke stapelhaven, maar verloor veel glorie toen Spanje zijn havens opende voor buitenlandse schepen en de Britten vanaf Trinidad handel gingen drijven. Toch bleef het eiland belangrijk.
Nederlandse eilanden dienden als springplank, toevluchtsoord en doorvoerhaven voor illegale wapenleveranties voor opstandelingen. Toen Venezuela in 1829 onafhankelijk werd, vertaalde de goede verstandhouding zich in diplomatieke erkenning en een handelsverdrag. Al snel ontstonden er irritaties. Bolívar begreep heel goed welke rol Willemstad speelde als smokkelhaven en onderkomen voor dissidenten.
Hij wilde hoge invoerrechten bedingen en kleine schepen weren, maar zijn voorstel haalde het niet. Na het uiteenvallen van Groot-Colombia bleven de verhoudingen moeizaam. Nederland moest rekening houden met Caracas, maar ook met de publieke opinie op de eilanden, die economisch afhankelijk waren van smokkelhandel. Venezuela reageerde door regelmatig vermoedelijke smokkelschepen onder Nederlandse vlag op te brengen.
Nederland antwoordde met demonstratieve vlootoefeningen. In 1870 besloot Nederland een verzoek van president Monagas in te willigen om zijn rivaal Antonio Guzmán Blanco uit te leveren. Het besluit werkte als een boemerang: Blanco greep al snel de macht. De nieuwe president was vastbesloten Nederland betaald te zetten.
Hij begon Nederlandse handelsschepen op te brengen op verdenking van smokkel. Toen de Nederlandse zaakgelastigde protesteerde, werd hij het land uitgezet. Later sloot Blanco de havens van Coro en Maracaibo voor Nederlandse schepen. Zeven jaar daarna voerde Venezuela een invoerbelasting van dertig procent in op goederen uit Europese koloniën in het Caribisch gebied.
De zogeheten antillenrechten waren bedoeld om buitenlandse havens te weren. Willemstad werd zwaar getroffen. Schepen lagen stil, plantages raakten in verval. In Nederland klonken steeds luider stemmen voor een drastische oplossing: het eiland verkopen, bijvoorbeeld aan de Verenigde Staten of Duitsland.
De Amerikanen hadden na het bereiken van hun continentale grenzen hun oog laten vallen op het Caribisch gebied. Door de aanleg van het Panamakanaal werd de regio strategisch en economisch enorm belangrijk. Ook Duitsland probeerde voet aan de grond te krijgen. Na de stichting van het keizerrijk in 1871 zocht het land naar grondstoffen en afzetmarkten.
Duitse bedrijven investeerden miljoenen marken in Venezuela, en in de stad Tovar ontstond een grote Duitse gemeenschap. Dat de regering in Caracas liever Duitsers dan Nederlanders als buur had, bleek toen zij Berlijn drie keer voorstelde om Curaçao te bezetten. Duitse admiraals stonden daar niet onwelwillend tegenover, maar telkens blokkeerde het ministerie van Buitenlandse Zaken het plan. Niet uit angst voor Nederland, maar voor de Verenigde Staten.
In maart 1902 ontving keizer Wilhelm II een bericht van de Duitse consul in Batavia, die beweerde dat Nederland bereid was Curaçao te verkopen. De keizer liet de politieke gevolgen onderzoeken. Duitsland koesterde jaloezie over de groeiende Amerikaanse macht. De Duitse legerchef overwoog zelfs om naast Curaçao ook Suriname te verwerven.
Dankzij waarschuwingen van de Duitse ambassadeur in Washington zag het land uiteindelijk van deze plannen af. Na zijn machtsgreep groeide Castro uit tot een internationale onruststoker. In december 1902 legden Duitsland, Groot-Brittannië en Italië gezamenlijk een zeeblokkade op aan Venezuela, omdat Caracas weigerde zijn enorme buitenlandse schulden te betalen. Duitse oorlogsschepen bombardeerden Venezolaanse havens.
Nederland nam niet officieel deel aan de blokkade, maar liet Duitse schepen wel bevoorraden in Willemstad. Omdat de Verenigde Staten niet ingrepen, moest Castro toegeven. Hij stemde ermee in dat het internationale hof van arbitrage in Den Haag de schuldenkwestie zou behandelen. Nederland kwam daarbij achteraan in de rij.
Ondanks zijn nederlaag groeide Castro’s populariteit in eigen land. Hij speelde daar bewust op in en zocht opnieuw de confrontatie met Nederland. In oktober 1907 werden vijf Antilliaanse schepen opgebracht wegens vermeende smokkel. De beschuldiging bleek onterecht, maar de bemanningen moesten hoge boetes betalen en de schepen raakten beschadigd.
In mei 1908 volgden nieuwe maatregelen die de handel met Curaçao ondermijnden. Schippers werden gedwongen hun lading over te slaan in Puerto Cabello, terwijl kleine vaartuigen uit alle havens werden geweerd. Het conflict escaleerde na een interview met de Nederlandse consul De Reus. Door een vertaalfout dacht Castro dat hij door hem een kwade geest was genoemd.
Hij was daar zeer ontstemd over. Op 20 juli 1908 werden De Reus en zijn collega’s het land uitgezet. De Nederlandse regering stelde Castro een ultimatum. Toen hij weigerde, begon Nederland op 26 november 1908 de blokkade.
Twee Venezolaanse kustschepen werden in Willemstad vastgelegd. De actie was succesvol. Castro werd afgezet door zijn vicepresident Juan Vicente Gómez. Op 21 december trok Gómez Castro’s decreten in, en twee dagen later beëindigde Nederland de blokkade.
Voor de Venezolanen veranderde er weinig. Gómez groeide uit tot een nieuwe dictator. Terwijl hij en zijn buitenlandse partners de opbrengsten van de olie verdeelden, leefde de bevolking in armoede.
Diezelfde olie zou later een cruciale rol spelen tijdens de Tweede Wereldoorlog.
