Op 26 november 1908 stoomden Nederlandse marineschepen met volle kracht uit de haven van Willemstad op Curaçao. Hun bestemming: Venezuela. De schepen hadden orders om elk Venezolaans schip dat ze tegenkwamen te stoppen en in beslag te nemen. Nederland was het zat.
Jarenlang had de Venezolaanse regering zich schuldig gemaakt aan intimidatie en dreigementen. Nu was het tijd om daar een einde aan te maken. De sleutelfiguur in dit verhaal is José Cipriano Castro Ruiz, de president van Venezuela. Hij werd geboren in 1858 en regeerde van 1899 tot 1908.
Castro kwam oorspronkelijk uit de bergachtige provincie Táchira, in het westen van Venezuela, vlak bij de grens met Colombia. In de jaren 1870 raakte hij betrokken bij de politiek. Sinds de onafhankelijkheid van Spanje in 1829 werd Venezuela verscheurd door de ene revolutie na de andere. Castro kwam aan het hoofd te staan van een autonoom revolutionair bestuur in Táchira, maar moest in 1892 vluchten naar Colombia.
Zeven jaar later keerde hij terug met een guerrillaleger. In oktober 1899 trok hij als overwinnaar Caracas binnen. Hoewel zijn revolutie officieel bedoeld was om het liberalisme te herstellen, regeerde Castro net zo dictatoriaal als zijn conservatieve voorgangers. Hij had twee grote voorbeelden.
Het eerste was Simón Bolívar, de legendarische onafhankelijkheidsstrijder die droomde van een groot Groot-Colombia. Castro droomde ervan dat enorme rijk opnieuw tot leven te wekken. Zijn tweede voorbeeld was Napoleon Bonaparte. Net als de Franse keizer was Castro klein van stuk, en hij liet zich graag “de kleine korporaal” noemen.
De inwoners van Caracas zagen hem regelmatig door de straten rijden, keizerlijk gezeten op een wit paard. Voor de meeste Venezolanen was dat spektakel het enige plezier dat ze aan hun president beleefden. Hun land was economisch en financieel uitgeput na decennia van revoluties en burgeroorlogen, en werd verder leeggezogen om Castro’s extravagante levensstijl te bekostigen. De Nederlandse sociaal-democraat Henri van Kol publiceerde in 1904 een reisverslag over het Caribisch gebied.
Hij schreef dat Castro in zijn paleis “ware orgieën” hield en dat “geen vrouw veilig was voor zijn lusten”. Van Kol noemde hem “een Nero in miniatuur”. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Elihu Root omschreef hem als “een gestoorde bruut”. Tegenstanders van Castro werden opgesloten, vermoord of vluchtten naar het buitenland.
Een populair toevluchtsoord was Curaçao. De drie Benedenwindse Eilanden – Aruba, Bonaire en Curaçao – kwamen in de zeventiende eeuw in handen van de Nederlandse West-Indische Compagnie. Curaçao was het grootste eiland en economisch het belangrijkst dankzij de trans-Atlantische slavenhandel en exotische producten. Omdat Spanje alle handel tussen zijn koloniën en andere mogendheden verbood, groeide Willemstad uit tot een belangrijke stapelhaven.
In de achttiende eeuw stelde Spanje zijn havens echter open voor buitenlandse schepen, en de Britten, die vanaf Trinidad handel dreven met het vasteland, zorgden voor flinke concurrentie. Willemstad verloor veel van zijn vroegere glorie. De toenemende onrust in de Spaanse gebieden bood nieuwe kansen. Nationalisten probeerden zich los te maken van het moederland, en de Nederlandse eilanden speelden een belangrijke rol voor de opstandelingen: als springplank, toevluchtsoord en doorvoerhaven voor illegale wapenleveranties.
In 1806 trok de Venezolaanse generaal Francisco de Miranda zich met ongeveer driehonderd medestrijders terug op Aruba. In 1812 deed Simón Bolívar, op de vlucht voor het Spaanse leger, Curaçao aan. Toen de revolutie in 1829 succesvol was, vertaalden de goede betrekkingen tussen het nieuwe regime en de Nederlandse Antillen zich in diplomatieke erkenning en een handelsverdrag. Toch ontstonden al snel irritaties.
Bolívar begreep maar al te goed welk gevaar Willemstad vormde voor de veiligheid van zijn regime. Het was een smokkelhaven en een mogelijk toevluchtsoord voor politieke dissidenten. Hij wilde de smokkel bestrijden door hoge invoerrechten te bedingen en kleine schepen te weren. Zijn voorstel haalde het niet, maar de toon was gezet.
Na het uittreden van Venezuela uit Groot-Colombia in 1830 bleven de verhoudingen moeizaam en complex. Nederland moest rekening houden met Caracas, maar ook met de publieke opinie op de Antillen. Terwijl Den Haag goede betrekkingen probeerde te onderhouden met de Venezolaanse regering, stonden de eilandbewoners aan de kant van de oppositie. Ze waren economisch afhankelijk van smokkelhandel, en Nederland wilde daar niet hard tegen optreden.
Venezuela reageerde door regelmatig vermoedelijke smokkelschepen onder Nederlandse vlag op te brengen, wat weer werd beantwoord met demonstratieve vlootoefeningen van de Nederlandse marine. Om escalatie te voorkomen besloot Nederland in 1870 in te gaan op een verzoek van president Monagas om zijn politieke rivaal Antonio Guzmán Blanco uit te leveren, die vanuit Curaçao een staatsgreep wilde plegen. Het besluit werkte als een boemerang. Al snel grepen Blanco en zijn aanhangers de macht in Caracas.
De nieuwe president was vastbesloten de Nederlanders hun uitlevering betaald te zetten. Het begon met het vorderen van enkele Nederlandse handelsschepen op verdenking van smokkel. Toen de Nederlandse zaakgelastigde in Caracas protesteerde, werd hij het land uitgezet. En toen in 1874 vanuit Curaçao opstandelingen tegen Blanco’s regime werden bevoorraad, sloot hij de havens van Coro en Maracaibo voor Nederlandse schepen.
Zeven jaar later voerde Venezuela een invoerbelasting van dertig procent in op alle goederen die vanuit Europese koloniën in het Caribisch gebied werden vervoerd. Deze zogenaamde “Antillenrechten” waren bedoeld om buitenlandse concurrentie voor Venezolaanse havens uit te schakelen. Willemstad werd zwaar getroffen. Volgens Van Kol was het ooit welvarende Curaçao verworden tot een “noodlijdend eiland”.
Schepen lagen stil, plantages raakten in verval. “De toestand dezer Nederlandsche kolonie begint hopeloos te worden. ”
Rond de eeuwwisseling klonken daarom stemmen voor een drastische oplossing. “Er hangt iets in de lucht!
” schreef Van Kol in 1904. “Voortdurend doemt het denkbeeld weer op in binnen- en buitenland, dat Nederland zijn West-Indische eilanden maar moest loslaten en verkoopen in ruil voor geldelijke of moreele voordeelen. ” Twee nieuwe mogendheden hadden mogelijk belangstelling voor Curaçao. In de eerste plaats de Verenigde Staten, die na het bereiken van hun continentale grenzen zochten naar expansiemogelijkheden overzee.
Al in 1823 had president James Monroe het hele westelijk halfrond tot verboden terrein voor Europese kolonisatie verklaard. Aan het einde van de negentiende eeuw namen de Amerikanen Spaanse bezittingen in de Filipijnen en het noordelijke Caribisch gebied over. Met de aanleg van het Panamakanaal werd de rest van het Caribisch gebied economisch en strategisch van groot belang. De tweede nieuwe grootmacht die probeerde een voet aan de grond te krijgen in Zuid-Amerika was Duitsland.
Na de stichting van het Duitse Keizerrijk in 1871 zocht het sterk geïndustrialiseerde land naar grondstoffen en overzeese afzetmarkten. In Afrika en Azië lukte het Duitsland kolonies te verwerven, maar op het westelijk halfrond was dat vrijwel onmogelijk. Pogingen om onafhankelijke Zuid-Amerikaanse landen onder Duits gezag te brengen zouden onvermijdelijk tot conflicten leiden, vooral met de Verenigde Staten. Daarom koos Duitsland voor een andere strategie: economische investeringen en diplomatieke relaties.
Ook in Venezuela investeerden Duitse bedrijven miljoenen marken, en in de stad Tovar ontstond een grote Duitse gemeenschap. Dat de regering in Caracas liever Duitsers dan Nederlanders als buren had, bleek toen zij in 1875, 1879 en 1898 Berlijn voorstelde om Curaçao te bezetten. Duitse admiraals stonden daar niet onwelwillend tegenover, maar keer op keer stuitten ze op een veto van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat wilde geen conflict riskeren met de Verenigde Staten.
In maart 1902 ontving keizer Wilhelm II echter een bericht van de Duitse consul in Batavia, die beweerde dat Nederland bereid was Curaçao te verkopen. De keizer liet de politieke gevolgen onderzoeken. Duitsland keek met jaloezie naar de groeiende Amerikaanse macht, terwijl de VS hun oog hadden laten vallen op de Deense eilanden St. Thomas en St.
Croix. De Duitse legerchef Otto von Diederichs overwoog zelfs of Duitsland naast Curaçao ook Suriname moest verwerven. Maar dankzij waarschuwingen van de Duitse ambassadeur in Washington zag het land af van deze plannen. Na zijn machtsovername in 1899 groeide Cipriano Castro uit tot een internationale onruststoker.
Dat bracht de grootmachten ertoe hun krachten te bundelen. In december 1902 legden Duitsland, Groot-Brittannië en Italië gezamenlijk een zeeblokkade op aan Venezuela. Duitse oorlogsschepen bombardeerden zelfs Venezolaanse havens. De aanleiding was de weigering van Caracas om zijn enorme buitenlandse schulden te betalen.
Hoewel Nederland ook grote vorderingen had, nam het niet officieel deel aan de blokkade. Wel mochten Duitse schepen in Willemstad bevoorraden. Omdat de Verenigde Staten niet ingrepen, moest Castro toegeven. Hij stemde ermee in dat het Internationale Hof van Arbitrage in Den Haag de schuldenkwestie zou behandelen.
Nederland kwam daarbij achteraan in de rij. Ondanks zijn nederlaag groeide Castro’s populariteit in eigen land. Hij speelde daar bewust op in en zocht opnieuw de confrontatie met Nederland. In oktober 1907 werden vijf Antilliaanse schepen opgebracht wegens vermeende smokkel.
De beschuldiging bleek onterecht, maar de bemanningen moesten hoge boetes betalen en de schepen werden beschadigd. In mei 1908 volgden decreten die de handel met Curaçao ondermijnden. Schippers werden gedwongen hun lading over te slaan in Puerto Cabello, terwijl kleine vaartuigen uit alle havens werden geweerd. Het conflict escaleerde na een interview van de Nederlandse consul De Reus.
Door een vertaalfout dacht Castro dat hij door hem een “kwade geest” was genoemd, en hij was daar zeer ontstemd over. Op 20 juli 1908 werden De Reus en zijn collega’s het land uitgezet. De Nederlandse regering stelde Castro een ultimatum. Toen hij weigerde, begon Nederland op 26 november 1908 een zeeblokkade.
Twee Venezolaanse kustschepen werden in Willemstad vastgelegd. De actie was succesvol. Castro werd afgezet door zijn eigen vicepresident, Juan Vicente Gómez. Op 21 december 1908 trok Gómez Castro’s decreten in en twee dagen later beëindigde Nederland de blokkade.
Voor de Venezolanen veranderde er weinig. Gómez groeide uit tot een nieuwe dictator. Terwijl hij en zijn buitenlandse partners fortuinen verdienden aan olie, leefde de bevolking in armoede.
