Een overwinning op het slagveld, en toch een verloren oorlog. In 1948 veroverden Nederlandse troepen de hoofdstad van de Indonesische Republiek en arresteerden ze de leiders. De soldaten in het veld dachten dat de strijd eindelijk voorbij was. Maar de euforie sloeg al snel om in woede en onbegrip, toen de internationale gemeenschap Nederland dwong de veroverde gebieden weer op te geven.
Het verhaal van die verloren oorlog begon niet in 1948, maar al in augustus 1945. Direct na de Japanse capitulatie riepen de Indonesische nationalistische leiders de onafhankelijkheid uit. Nederland was net bevrijd van de Duitse bezetting en had nog nauwelijks militaire macht in de regio. De Britten namen tijdelijk de controle over, maar raakten al snel zelf verwikkeld in het conflict.
Extreem geweld volgde, met de Bersiap-periode en de slag om Surabaya als dieptepunten. Nederland wilde echter niet toegeven en begon zijn leger te reorganiseren. Het doel was duidelijk: de kolonie moest worden heroverd. In de jaren daarna probeerde Nederland met militaire middelen de controle terug te krijgen.
Operatie Product, een groot offensief in 1947, leverde militair succes op. Grote delen van Java en Sumatra kwamen onder Nederlands gezag. Maar het Indonesische verzet was niet gebroken. De strijders trokken zich terug in de bergen en oerwouden en schakelden over op guerrillatactieken.
Ze vielen konvooien aan, vernielden infrastructuur en verdwenen weer in het landschap voordat de Nederlanders konden terugslaan. De Nederlandse strategie was gericht op het bezetten van cruciale gebieden zoals grote steden en plantages. De gedachte was dat het overnemen van de machtscentra zou leiden tot een snelle overwinning. Maar de werkelijkheid was anders.
Buiten de steden bleef het Nederlandse gezag uiterst fragiel. Ondertussen was de internationale positie van de Republiek verbeterd. Onder toenemende druk en zonder brede steun zag Nederland zich eind 1948 genoodzaakt een tweede groot offensief te starten. Operatie Kraai had een ander doel dan Operatie Product.
Nu werd de hoofdstad Jokjakarta aangevallen en werden de politieke leiders van de Republiek gevangengenomen. Op 19 december 1948 begon de laatste en bloedigste fase van de onafhankelijkheidsoorlog. Generaal Simon Spoor, de commandant van het Koninklijk Nederlands Indisch Leger, kreeg toestemming om op te rukken naar Jokjakarta. De politieke leiding van de Republiek liet zich gevangennemen.
Maar de militaire leiding van de Indonesische strijdkrachten en het grootste deel van de TNI, de troepen van de Republiek, wisten te ontsnappen. In tegenstelling tot Operatie Product verliep deze operatie minder verrassend, omdat de Indonesiërs inmiddels beter georganiseerd waren. Op papier had Nederland op dat moment heel Java en strategisch belangrijke delen van Sumatra bezet. Maar onder grote internationale druk van de Verenigde Naties werd het offensief al op 5 januari afgebroken.
De actie kostte 113 Nederlandse levens, terwijl er op Java alleen al meer dan 3000 Indonesiërs omkwamen. Na het offensief brak opnieuw een patstelling aan. Nederlandse troepen voerden grootschalige zuiveringsacties uit, ondersteund door artillerie, speciale troepen en de luchtmacht. Maar buiten de steden werd het Nederlandse gezag voortdurend betwist door de TNI en andere gewapende groepen.
Het geweld escaleerde. Het aantal Nederlandse doden steeg van 34 naar 155 per maand. De Nederlandse strategie van pacificatie werd steeds ineffectiever. Geweld, intimidatie en contraterreur namen toe, terwijl lokale republikeinse schaduwbesturen opkwamen.
Veel Nederlandse militairen geloofden dat ze de oorlog militair konden winnen. Maar zij zagen de werkelijkheid over het hoofd. Eén man had het al vroeg door: Wiebrands Schilling. Inmiddels generaal-majoor, had hij decennia eerder in Indië gevochten.
Hij waarschuwde dat de troepen van de Republiek veel sterker waren dan verwacht. Wat ze aan ervaring misten, compenseerden ze met een hoog moreel. Schilling schatte dat alleen al voor Java 200. 000 man nodig zou zijn en dat de oorlog wel tot 10 jaar kon duren.
Hij legde zijn regering een lastige vraag voor. Kon het slechts 8 miljoen tellende Nederlandse volk, dat zoveel geleden had tijdens de Duitse invasie, de drainering aan personeel en materiële middelen verdragen die nodig was voor het voeren van een heroveringsoorlog van een omvang die nooit tevoren in de koloniale geschiedenis was voorgekomen? Er werd niet naar hem geluisterd. Voor de Japanse bezetting zat het Nederlandse koloniale gezag nog stevig in het zadel.
De koloniale staat beschikte over een geschikt militair apparaat tegen lokale opstanden. Indonesië was toen nog geen hechte nationale eenheid. De archipel telde honderden etnische groepen, uiteenlopende culturen en verschillende religies. Het idee van Indonesië als één politieke gemeenschap was wel in opkomst, maar nog lang niet diep geworteld.
De koloniale staat speelde groepen tegen elkaar uit of bond lokale elites aan zich via indirect bestuur. Het waren de Japanners die dit systeem ten gronde richtten. Zij versloegen met gemak de Nederlandse strijdkrachten en ontmantelden de Nederlandse instituties. De Nederlanders verdwenen letterlijk van de straat, want ze werden geïnterneerd in de beruchte jappenkampen.
Daarnaast mobiliseerde Japan de bevolking. Honderdduizenden Indonesiërs werden getraind in discipline en wapengebruik. Kennis die later van groot belang zou zijn in de strijd tegen de Nederlanders. De Japanners drilden hen met anti-imperialistische retoriek om een einde te maken aan eeuwen van koloniale overheersing.
Toen de onafhankelijkheid werd uitgeroepen, hadden veel Indonesiërs, vooral op Java en Sumatra, geen enkele behoefte aan de terugkeer van het Nederlandse gezag. Eén Indonesische ooggetuige verwoordde het op zijn eigen manier. “Vrij van alles”, zei de 95-jarige man, toen hem werd gevraagd waarom hij destijds de wapens had opgenomen. De geest was simpelweg uit de fles.
Nederland stond tegenover een heel land gevuld met honderdduizenden onruststokers die koste wat kost niet terug wilden naar Nederlands gezag. Wat volgde, was een asymmetrische oorlogsvoering. Aan de ene kant stond Nederland met een conventioneel leger, zware bewapening zoals tanks, artillerie en een luchtmacht. Aan de andere kant stond de jonge Republiek die wist dat ze een directe confrontatie nooit kon winnen.
De Indonesische strijdkrachten trokken zich terug in het onherbergzame achterland, waar Nederlandse voertuigen en zware wapens hun voordeel verloren. Ze lieten steden vaak vallen om vervolgens vanuit de schaduw toe te slaan. De steun van de lokale bevolking was cruciaal; de guerrillastrijders gingen letterlijk op in de massa. Deze asymmetrie leidde tot een situatie waarin Nederland vrijwel elk militair gevecht won, maar de feitelijke controle over het land nooit volledig in handen kreeg.
Nederlandse soldaten moesten constant op hun hoede zijn voor een onzichtbare vijand. Dat tastte het moreel enorm aan. De historicus Remy Limpach wees op een van de grootste fouten van de verantwoordelijken: het onderschatten van de tegenstander. Al tijdens de verovering van de archipel in de negentiende eeuw ging de militaire leiding steeds uit van een inferieure inheemse tegenstander.
Dit geringschattende gedrag vertoonden de autoriteiten opnieuw bij de herovering van Indonesië. Voor de Nederlandse soldaten in het veld voelde de verovering van Jokjakarta als een genadeslag voor de vijand. Ze hadden het gevoel de oorlog eindelijk te hebben gewonnen en orde en rust te hebben hersteld. Maar de euforie sloeg om in verbijstering en woede toen de internationale gemeenschap, aangevoerd door de Verenigde Staten en de Veiligheidsraad van de VN, Nederland veroordeelde.
Onder dreiging van het stopzetten van Marshallhulp werd de Nederlandse regering gedwongen de bezette gebieden te ontruimen en de gevangen republikeinse leiders vrij te laten. Voor de militairen die hun kameraden hadden zien sneuvelen om Jokjakarta in te nemen, was dit onbegrijpelijk. Zij zagen hoe de vijand die ze net hadden verslagen door de politiek weer in het zadel werd geholpen. Maar zelfs zonder deze politieke druk had Nederland de oorlog niet kunnen winnen.
Het verzet van de TNI was met het succes van Operatie Kraai niet uitgeroeid. Buiten de steden bleef het Nederlandse gezag fragiel. Het geweld en het aantal slachtoffers liep in de maanden na de operatie zelfs op. Nederland kampte met een tekort aan troepen en een slinkende staatskas.
De strategie was simpelweg niet vol te houden. Kort voor zijn dood in april 1949 bleef generaal Spoor optimistisch, al dacht hij nu 18 maanden nodig te hebben in plaats van enkele maanden. Het kabinet in Den Haag was veel pessimistischer. De onderhandelingen met de Republiek werden hervat, wat leidde tot het akkoord van Roem-Van Roijen en een staakt-het-vuren.
Op 22 juni 1949 ontruimden de Nederlanders Jokjakarta. Spoor overleed enkele weken later aan een hartaanval, uitgeput door zijn werk. Soekarno keerde begin juli terug naar Jokjakarta. Het definitieve staakt-het-vuren werd op 10 augustus voor Java en 14 augustus voor Sumatra afgekondigd.
Nederland verloor de oorlog niet militair, maar politiek. Het was geen dolkstootlegende die de nederlaag verklaarde. De oorlog was voor Nederland simpelweg niet te winnen. In plaats van star vast te houden aan de koloniale orde hadden de Nederlanders meer toe kunnen geven aan de Indonesische bevolking.
Ze hadden kunnen werken aan het winnen van harten en geesten. Maar dat lag niet in de aard van het kolonialisme. Het kwam neer op halstarrig vasthouden en minimaal toegeven aan Indonesische inspraak. Wie weet hadden meer Indonesiërs dan de wapens opgepakt tegen Japan.
Maar na de Japanse capitulatie was de geest eenmaal uit de fles. Pacificatie was achteraf gezien een onbegonnen taak. Schilling zag het al in, maar er werd niet naar hem geluisterd. Het gevolg was honderdduizenden Indonesische doden, duizenden Nederlandse doden, materiële schade en een beschadigde reputatie van Nederland.
En de onrust was na 1949 nog niet voorbij. Er volgde repatriëring en de kwestie Nieuw-Guinea.
