De Russisch-Japanse oorlog van 1904 tot 1905 is een van de minder bekende conflicten uit de wereldgeschiedenis, maar de gevolgen waren enorm. Het was een van de laatste grote oorlogen voordat de Eerste Wereldoorlog uitbrak, een oorlog waarin Rusland diep werd vernederd door Japan. De vraag is dan ook: waarom verloor Rusland eigenlijk? Was Japan zo sterk, of was Rusland zo zwak?
Aan het begin van de twintigste eeuw was tsaar Nicolaas II allerminst populair. Het land verkeerde in politieke onrust en om zijn greep op de macht te versterken, richtte hij zijn blik op het oosten. Het Chinese keizerrijk, de Qing-dynastie, was in verval geraakt en leek een makkelijk doelwit. Tijdens de Chinese Bokseropstand stuurde een alliantie van acht landen, waaronder Rusland, troepen naar China om de opstand neer te slaan.
Dat lukte, maar daarna bleef een Russische troepenmacht achter in Mantsjoerije, het noordelijke deel van China. Op bevel van de tsaar werd die troepenmacht uitgebreid en kregen de Russen de controle over de Chinese kustplaats Port Arthur, een ijsvrije haven die voor hen van groot strategisch nut was. Japan had ondertussen ook expansionistische ambities. De Japanners hadden China verslagen in de Eerste Chinees-Japanse oorlog van 1894-1895 en hadden ook deelgenomen aan de achtlandenalliantie.
Het land was bezig met een snelle modernisering en was op weg om een wereldmacht te worden. Maar de voordelen die Japan na de oorlog met China had behaald, werden tenietgedaan door internationale druk. Ook Rusland droeg hieraan bij, en zo liepen de spanningen tussen de twee rijken steeds verder op. In februari 1904 brak de oorlog uit.
De Japanners lanceerden een verrassingsaanval op de Russische vloot in de haven van Port Arthur. De Russische vloot bestond daar uit zeven slagschepen en zes kruisers, waarvan twee slagschepen en één kruiser werden getorpedeerd. Op 10 februari verklaarde Japan Rusland officieel de oorlog. De tsaar en zijn adviseurs waren ervan overtuigd dat de overwinning een uitgemaakte zaak was.
De minister van oorlog beweerde dat hij slechts twee Russische soldaten nodig had voor elke drie Japanners. Zo superieur achtte men zichzelf ten opzichte van de Aziaten. De propaganda schilderde de Japanners af als kleine apen met spleetogen, geen partij voor de beschaafde Russische soldaat. Mensen uit de Russische middenklasse spraken erover hoe de Europese beschaving beschermd moest worden tegen de Aziatische horden.
Ironisch genoeg zouden de Europese naties later met hetzelfde propagandaverhaal komen, maar dan om de Russen als de Aziatische horde af te schilderen. Even leek het erop dat de oorlog zorgde voor een zeldzame eenheid in het verdeelde Russische rijk en dat een overwinning voor Nicolaas II een kans was om zijn prestige te herstellen. De werkelijkheid was heel anders. Rusland had te kampen met enorme logistieke problemen.
De geografie, die tijdens de invasie van Napoleon nog een voordeel was geweest omdat de Russen zich eindeloos konden terugtrekken, werkte nu tegen hen. Alle industrieën en het grootste deel van het leger bevonden zich in het westen en moesten duizenden kilometers reizen om bij het front te komen. Maar wat de Russen het meest hinderde, was hun incompetente bevelvoering. In een rijk waar macht werd uitgeoefend in naam van een absolute heerser op basis van geboorterecht, kregen mensen hun hoge posities meestal vanwege connecties, niet vanwege hun kwaliteiten.
De top was conservatief en bood weinig ruimte voor innovatie. Lagere officieren waren gefrustreerd, negeerden vaak orders en hadden een laag moreel. Beslissingen werden vertraagd door een gecentraliseerde commandostructuur en een logge militaire bureaucratie. De soldaten zelf waren veelal boeren, die aanvankelijk gemotiveerd waren, maar door slecht leiderschap en gebrek aan goede zorg zakte hun moreel snel.
Toen de oorlog uitbrak, hadden de Russen ongeveer 150. 000 manschappen in het oosten, met zo’n 250 stukken artillerie. Het Japanse leger telde ongeveer 123. 000 manschappen met 300 veldkanonnen.
Zowel de Japanse officieren als de gewone soldaten waren zeer gemotiveerd, hadden een duidelijk beeld van hun doelstellingen en waren goed getraind. De Russen onderschatten hen, mede door raciale vooroordelen. Het Japanse leiderschap was energiek en geloofde in de overwinning. Opvallend was dat de Japanse soldaten, omdat ze beter werden verzorgd, minder schade toebrachten aan de lokale Chinese bevolking.
Ook hielden de Japanners zich in dit conflict nog aan de oorlogswetten en behandelden ze Russische krijgsgevangenen humaan. Hun houding zou in de jaren dertig en veertig drastisch veranderen. Wat wel vergelijkbaar was tussen beide legers, waren de vaak zelfmoordachtige aanvallen op vijandelijke posities, die tot veel slachtoffers leidden. De oorlog bracht ook militaire innovaties met zich mee.
Het machinegeweer werd nu op grote schaal ingezet. Ongeveer de helft van alle slachtoffers in deze oorlog viel door toedoen van dit wapen. Opmerkelijk genoeg trokken militaire waarnemers hier niet de juiste conclusies uit: ze overschatten de kracht van de aanval en onderschatten de kracht van het machinegeweer. Dat zou verwoestende gevolgen hebben in de Eerste Wereldoorlog.
Naast machinegeweren was ook het gebruik van loopgraven een voorbode van wat komen ging. Beide partijen maakten gebruik van observatieballonnen. Het verloop van de strijd was voor Rusland een aaneenschakeling van nederlagen. In februari 1904 landde het Japanse eerste leger in het Koreaanse Chemulpo en trok naar het noorden.
Eind april kwamen ze de Russen tegen bij de Slag bij de Yalu-rivier, die een Japanse overwinning opleverde. Eerder die maand was de Russische vice-admiraal Makarov om het leven gekomen toen zijn vlaggenschip door een mijn tot zinken werd gebracht, een zware klap voor het Russische moreel. Begin mei landde het Japanse tweede leger op het schiereiland Liaodong. Eind die maand volgde de Slag bij Nanshan, waarin de Japanners de zwakke Russische verdedigingslinies overweldigden.
Begin juni trok het Japanse derde leger op om de haven van Dalniy in te nemen en Port Arthur te isoleren. Half juni vielen de Russen aan bij de Slag om de Tyu-rivier, ten noorden van Port Arthur, maar hun aanval mislukte. Op 10 augustus leidde een zeeslag in de Gele Zee tot een nieuwe Japanse overwinning en de Russische schepen trokken zich terug naar Port Arthur. De Japanners begonnen een beleg van de kustplaats, die een 45.
000 man sterk Russisch garnizoen had met sterke stellingen, tunnels, beton, prikkeldraadversperringen en artillerie. Eind augustus eindigde de Slag bij Liaoyang in een patstelling, maar door slechte controle en communicatie trokken de Russische eenheden zich terug naar het noorden. In oktober probeerden de Russen het belegerde Port Arthur te ontzetten en de Japanners te verslaan in de Slag bij Shaho. Ze claimden de overwinning, maar slaagden er niet in om door te stoten naar Port Arthur.
De winter stond voor de deur. Het beleg van Port Arthur ging ondertussen door, terwijl de Japanse artillerie de Russische oorlogsschepen in de haven uitschakelde en verschillende heuvels in de omgeving veroverde. In december namen de Japanners nog meer bolwerken in en begin januari 1905 gaf Port Arthur zich over. Terwijl de oorlog slechter en slechter verliep, kwam de liberale oppositie in Rusland weer tot leven en beschuldigde de regering van incompetentie bij het voeren van de veldtocht.
En terwijl de oorlog nog gaande was, brak de Russische Revolutie van 1905 uit. De Russen leden hun grootste nederlaag in de Slag bij Mukden in februari en maart 1905. Rusland telde 40. 000 doden en gevangenen en 49.
000 gewonden. Japan leed 16. 000 doden en 60. 000 gewonden.
En toen, eind mei, vond de beslissende zeeslag van de oorlog plaats tussen de Russische vloot en de Japanse vloot. De Russische vloot had een zeven maanden durende reis gemaakt vanuit de Oostzee rond Kaap de Goede Hoop, nadat de Britten hen de toegang tot het Suezkanaal hadden geweigerd omdat ze op Britse schepen hadden geschoten. In de Slag bij Tsushima behaalden de Japanners een verpletterende overwinning. Na deze twee enorme nederlagen was de wil van Rusland om door te vechten voorbij.
De oorlog eindigde met het Verdrag van Portsmouth in september 1905, onder bemiddeling van de Verenigde Staten. Japan was nu verder op weg om een militaire supermacht te worden. Rusland was vernederd en kreeg te maken met een revolutie.
De tsaar overleefde die revolutie, maar zo’n twaalf jaar later zou hij aftreden als gevolg van de Februarirevolutie.
