De februaristaking van 1941 lag nog vers in het geheugen toen de Duitse bezetter een nieuw wapen inzette: het Politie Opleidings Bataljon in Schalkhaar. Nederlandse agenten werden daar klaargestoomd tot betrouwbare dienaren van het naziregime. Wie weigerde, werd al snel geconfronteerd met de harde werkelijkheid. Zoals een agent later verklaarde: “In feite had ik weinig keus.
Of ik nam de baan bij de politie of ik moest naar de AEG-fabriek in Berlijn. ”
Het dilemma waarvoor Nederlandse politieagenten stonden na de Duitse inval in mei 1940 was levensgroot. De regering was naar Engeland uitgeweken en had via premier De Geer een duidelijke instructie achtergelaten: werk zo goed mogelijk samen met de Duitse autoriteiten om de bevolking te helpen. Maar die samenwerking betekende al snel dat agenten moesten optreden tegen hun eigen mensen.
Al op 31 augustus 1940, Koninginnedag, moesten zij burgers arresteren die het Wilhelmus zongen of in oranje kleding liepen. De bezetter eiste steeds meer. Er kwam een zogenaamde ariërverklaring waar alle ambtenaren hun handtekening onder moesten zetten, waarmee zij verklaarden niet van joodse afkomst te zijn. Joodse agenten werden ontslagen, net als politiechefs die niet loyaal genoeg waren aan de nieuwe machthebbers.
Steeds meer sleutelposities vielen in Duitse handen. De Nederlandse regering riep via Radio Oranje op om zo min mogelijk toenadering tot de bezetter te zoeken, maar de boodschap was tegenstrijdig: samenwerken én verzetten was onmogelijk. Aanvankelijk keken veel agenten de kat uit de boom. Er veranderde weinig in de eerste maanden.
Sterker nog, in de zomer van 1940 werden zesduizend nieuwe agenten aangenomen, een langverwachte versterking. Maar de Duitsers vonden de Nederlandse politie te complex georganiseerd met gemeentepolitie, marechaussee, politietroepen en veldwachten. Zij hervormden het korps: de marechaussee verloor haar militaire status en koninklijke titel, de politietroepen werden afgeschaft. SS-generaal Hans Albin Rauter werd de hoogste politieleider.
Arthur Seyss-Inquart, rijkscommissaris van bezet Nederland, wilde de Nederlandse politie volledig in handen krijgen, simpelweg omdat hij te weinig Duitse troepen had om de openbare orde te bewaken. De Sicherheitsdienst had slechts vierhonderd man in Nederland. De NSB had haar eigen knokploegen, de WA, in zwarte uniformen. Toen de Grüne Polizei in februari 1941 vierhonderd joodse mannen in Amsterdam oppakte, brak de Februaristaking uit.
Een maand later kwam het Politie Opleidings Bataljon in Schalkhaar. Het doel was helder: Nederlandse agenten trainen die betrouwbaar waren voor de bezetter. Leidinggevenden kregen militaire training en werd de nationaalsocialistische ideologie onderwezen. Na zes maanden werden zij teruggeplaatst in het Nederlandse korps.
Schalkhaar werd al snel een synoniem voor collaborerende agenten. De Nederlandse politie werd ook ingezet bij de deportatie van joden. In juni 1941 werden 250 Amsterdamse agenten gemobiliseerd om tweehonderd Duitse en Nederlandse joden op te pakken. Hun werd verteld dat zij door de Sicherheitsdienst ondervraagd zouden worden, maar zij werden naar concentratiekamp Mauthausen gestuurd.
Gemeentepolitie was regelmatig betrokken bij razzia’s in verschillende steden. Inspecteur-generaal Wincops van Uggelen klaagde bij secretaris-generaal Jaap Schrieke dat de politie niet gebruikt moest worden om joden op te pakken die niets verkeerds hadden gedaan. Maar Schrieke was een overtuigd nationaalsocialist en maakte duidelijk dat de politie moest doen wat haar gevraagd werd. Voor een agent op straat was wegduiken onmogelijk.
Bekeurde hij iemand voor een verkeersovertreding, dan was hij een moffenvriend. Kreeg hij ruzie met de vijand, dan was hij een goede vaderlander. De keuze was verscheurend: collaboreerde hij met een steeds misdadiger wordende bezetter, of volgde hij zijn eigen morele kompas? Er waren talloze gradaties tussen zwarte collaboratie en wit verzet, met veel grijs er tussenin.
Veel agenten bleven uit financiële noodzaak. Van Uggelen zelf bleef onder meer omdat hij alimentatie betaalde aan twee ex-vrouwen. In mei 1942 werd hij ontslagen en gevangengezet. Na de oorlog mocht hij niet terugkeren bij de politie.
In februari 1943 liet de Nederlandse kerk van zich horen. Zij schreven een brief aan Seyss-Inquart waarin zij eisten dat politieagenten niet langer werden ingezet voor het oppakken van jonge mannen voor de arbeidsdienst in Duitsland of voor het arresteren van joden. Na deze brief weigerden veel agenten nog langer voor de Duitsers te werken. Sommigen doken onder.
Om dit te voorkomen introduceerden de Duitsers de zogenaamde Sippenhaft: familieleden van weigerachtige agenten werden opgepakt en naar concentratiekamp Vught gestuurd. Eind 1943 zaten daar 150 familieleden van Nederlandse politieagenten gevangen. Naarmate het verzet toenam en de Duitsers verliezen leden op het slagveld, werd de bezetter steeds wreder. Het politiestandrecht werd ingevoerd: opgepakte burgers konden zonder proces worden doodgeschoten.
Pro-Duitse agenten werden doelwit van aanslagen en gingen daarom in groepen op jacht naar onderduikers en joden. Na de bevrijding volgde een grote zuivering. Agenten die lid waren geweest van de NSB, WA of SS werden direct ontslagen. Ook wie in Schalkhaar was opgeleid, kon rekenen op ontslag.
Anderen werden geschorst in afwachting van onderzoek. Bijna de helft van alle agenten, 40 tot 50 procent, werd onderzocht. Twaalf procent van hen werd ontslagen. In totaal werd 19 procent van de agenten gestraft.
Negen agenten werden ter dood veroordeeld, tientallen verdwenen achter de tralies, vooral zij die leiding hadden gegeven aan razzia’s of lid waren geweest van speciale jacht-eenheden. Vijftien jaar na de bevrijding waren alle veroordeelde agenten weer op vrije voeten, hun straf uitgezeten of vervroegd vrijgelaten.
