De eerste keer dat ik hoorde over de vrouwelijke bewakers van de nazikampen, kon ik het niet geloven. Het beeld dat ik altijd had, was dat van mannelijke SS’ers. Maar de realiteit was anders: er waren duizenden vrouwen die in kampen als Auschwitz, Ravensbrück en Bergen-Belsen werkten, en sommigen stonden bekend om hun gruwelijke wreedheid. Lange tijd werd hun rol gebagatelliseerd.
Ze werden neergezet als naïeve meisjes die verleid waren door propaganda, vaak onder invloed van hun echtgenoten of vriendjes. Het idee was dat alleen mannen tot zulk geweld in staat waren. Vrouwen werden gezien als zorgzaam en apolitiek, van nature geneigd om te helpen in plaats van te doden. Maar dat beeld klopte niet.
De nazi’s hadden vrouwelijke bewakers niet uit idealisme, maar uit pure noodzaak. Omdat de mannen aan het front vochten, kwam het personeel in de kampen tekort. Vanaf 1942 werden daarom ook vrouwen opgeroepen om zich aan te sluiten bij de SS, niet als soldaten, maar in de zogenaamde SS-Gevolge, een vrouwelijke divisie. Van de ongeveer 50.
000 bewakers die in de kampen dienden, waren er zo’n 3. 700 vrouw. De eerste vrouwelijke nazi-daders waren echter geen kampbewakers, maar verpleegsters. Het euthanasieprogramma van de nazi’s begon in ziekenhuizen, waar misvormde baby’s en geestelijk of lichamelijk beperkte jongeren pillen en injecties kregen toegediend.
Dit gebeurde onder het mom van wetenschappelijke vooruitgang en genetische gezondheid van het Derde Rijk. Het was daar dat de eerste vrouwelijke beulen hun aanwezigheid voelbaar maakten. In 1941 arriveerde de 22-jarige Johanna Altvater, een ambitieuze Duitse bedrijfssecretaresse, in het Pools-Oekraïense grensstadje Volodymyr-Volynskyi. In het stadje waren 20.
000 van de 30. 000 inwoners Joods. Binnen twee jaar was die Joodse bevolking, eerst opgesloten in een getto, door executies en massamoorden geslonken tot nog geen 500 overlevenden. En Altvater speelde een rol in die moorden.
Een van de meest beruchte vrouwelijke bewakers was Irma Grese, bijgenaamd ‘de hyena van Auschwitz’ en ‘het beest van Belsen’. Ze werd in 1923 geboren als dochter van een vrouw met een bewogen verleden, groeide op in een gebroken gezin en werd op school gepest. Ze wilde verpleegster worden en vond uiteindelijk werk als hulpverpleegster in een SS-sanatorium. Maar een stageplek als fulltime verpleegster zat er niet in.
Na enige tijd werd ze naar Fürstenberg gestuurd, vlak bij concentratiekamp Ravensbrück. Kort daarna meldde ze zich aan bij de SS. In 1942 werd ze toegelaten tot de opleiding voor kampbewakers in Ravensbrück. Na het voltooien daarvan hield ze toezicht op gevangenen die buiten het kamp moesten werken.
In maart 1943 werd ze overgeplaatst naar Auschwitz. Uit getuigenissen van overlevenden bleek dat de jonge Duitse vrouw door de gevangenen zeer gevreesd werd. Ze was buitengewoon wreed en sloeg regelmatig om zich heen. Volgens sommige verslagen had ze een relatie met Joseph Mengele, de beruchte SS-arts, en hielp ze hem bij het selecteren van gevangenen voor gruwelijke medische experimenten.
Ze zou verantwoordelijk zijn geweest voor gemiddeld dertig moorden per dag. Getuigen verklaarden na de oorlog dat ze regelmatig haar hond op gevangenen losliet en rondliep met een pistool en een paardenzweep. Op een dag zou ze de ogen van een meisje hebben uitgestoken, omdat dat meisje door het prikkeldraad heen had gepraat met iemand die ze kende. Toen het Rode Leger het kamp naderde, trok Grese naar het westen en kwam ze terecht in Bergen-Belsen, waar ze half april 1945 door de Britten gevangen werd genomen.
De disciplinaire code in de kampen bepaalde hoe gevangenen gestraft moesten worden als ze de regels overtraden. De straffen varieerden van langdurig staan en geseling tot de doodstraf. De kampregels werden gehandhaafd door blokleiders, SS-onderofficieren die verantwoordelijk waren voor twee tot drie gevangenisblokken. Ze werden bijzonder gevreesd vanwege hun ongebreidelde wreedheid.
Ze verschenen onaangekondigd in het kamp en waren goed op de hoogte van onregelmatigheden, meestal via hun verklikkers. De vrouwelijke bewakers waren niet minder wreed. Historische bronnen en verslagen van overlevenden laten zien dat ze bij het uitvoeren van hun taken niet onderdeden voor hun mannelijke collega’s. Een Franse gevangene in Ravensbrück vertelde hoe verschillende vrouwelijke bewakers de zwakkeren doodden en veel meisjes op de grond gooiden en vertrapten.
Net als hun mannelijke collega’s werden de vrouwelijke bewakers bij aankomst in de kampen getraind om hard te zijn. Ze raakten gewend aan het slaan en schoppen van gevangenen, soms tot de dood, met hun laarzen, stokken, wapenstokken en, in het geval van Grese, met een zweep. Sommigen waren betrokken bij dodelijke sterilisatie-experimenten en velen waren aanwezig bij de selectie van gevangenen die naar de gaskamer werden gestuurd. Anderen droegen een pistool en schoten willekeurig op gevangenen.
Niet alle bewakers raakten echter evenzeer gewend aan de wreedheid. Sommige voormalige gevangenen meldden dat er ook humane bewakers waren. Eén van hen, ene Krüger, zou extra voedsel hebben gedeeld met de gevangenen in Ravensbrück. Hoe kwamen deze bewakers, door voormalige gevangenen omschreven als sadisten en beesten, ertoe om deze misdaden tegen de menselijkheid te begaan?
Elizabeth Volkenrath, hoofdbewaakster in Auschwitz en Bergen-Belsen, was een ongeschoolde arbeidster voordat ze bewaakster werd. Ruth Closius, die ook ter dood werd veroordeeld vanwege haar uitzonderlijke wreedheid, had ervan gedroomd verpleegster te worden, maar omdat ze te vroeg van school was gegaan, werd ze verkoopster. Velen waren lid geweest van de Bund Deutscher Mädel en waren opgegroeid met nazipropaganda. Maar in tegenstelling tot de overgrote meerderheid van de mannelijke SS-bewakers, die vurig geloofden in de ideologische en raciale overtuigingen van de nazi’s, was minder dan vijf procent van de vrouwelijke bewakers formeel lid van de nazipartij.
Voor sommigen was de aantrekkingskracht van een stabiele, goedbetaalde baan, compleet met uniform en huisvesting, voldoende. Vrouwelijke bewakers verdienden aanzienlijk meer dan het gemiddelde loon van vrouwen van dezelfde leeftijd in een ongeschoolde fabrieksbaan. Bewaker worden betekende voor veel van deze lager opgeleide vrouwen uit de lagere klasse een sociale stijging. Toch slaagde de wervingscampagne die in 1942 van start ging er niet in om het grote aantal vrouwen aan te trekken dat de SS nodig had om het toenemende aantal gevangenen te bewaken.
Sommige vrouwelijke bewakers werden onmiddellijk door de geallieerden gevangen genomen toen die de kampen bevrijdden. Toen de Britten Bergen-Belsen bevrijdden, troffen ze een humanitaire ramp aan, evenals een aantal bewakers die waren achtergebleven, onder wie enkele vrouwelijke. Eén van hen werd ter plekke gefilmd en gefotografeerd. Sovjetsoldaten executeerden vrouwelijke bewakers vaak ter plekke.
Anderen werden naar de goelagkampen in Siberië gestuurd. Van de 3. 700 Duitse en Oostenrijkse vrouwelijke bewakers werden er tussen 1945 en 1949 slechts zestig berecht. Eenentwintig werden geëxecuteerd, onder wie tien die door de Britten werden opgehangen.
Grese was één van hen. De meeste anderen verdwenen na hun verblijf in geallieerde kampen, trouwden en veranderden hun naam. Sommigen leven misschien nog steeds.
