De Nederlandse generaal Winkelman tekende op 15 mei 1940 de onvoorwaardelijke overgave. Rotterdam lag in as, honderden burgers waren omgekomen en het land was in handen van de Duitsers gevallen. De koningin en de regering waren naar Engeland gevlucht. Veel Nederlanders waren daar teleurgesteld over.
Het leek erop dat het volk er alleen voor stond. In het begin vielen de Duitse bezetters nog wel mee. Het leken aardige jongens, vonden sommigen. De rijkscommissaris Seyss-Inquart beloofde dat hij het nationaalsocialisme niet aan de Nederlandse bevolking zou opdringen.
Maar dat bleek al snel een leugen. Nederland werd gezien als een ras dat meerderwaardig was, en er begon een proces van gelijkschakeling. De vrijheid van meningsuiting en de vrije pers werden afgeschaft. Veel Nederlanders begrepen niet dat de Duitsers dachten dat ze zich zomaar zouden bekeren tot het nazisme.
Eén dagboekschrijver schreef: “Wij zijn militair verslagen, maar niet cultureel. Dus bespaar ons uw gezwets. ”
Na de Duitse machtsovername sloten meer mensen zich aan bij de NSB. Toch werd die partij door een groot deel van de bevolking gehaat.
Iemand merkte op dat de Duitsers gezien konden worden als een plaag, maar de NSB als een gezwel dat van binnenuit kwam. Precies daarom bleven veel Nederlandse ambtenaren op hun post. Want als zij ontslag namen, was de kans groot dat een NSB-lid hun plaats zou innemen. De gevluchte minister-president Dirk Jan de Geer gaf via Radio Oranje instructies aan de ambtenaren in bezet Nederland.
Hij hoopte dat zij hun plicht niet zouden verwaarlozen. Hun plicht was om zo goed mogelijk met de Duitse autoriteiten samen te werken, om zo de bevolking te helpen en rust te bewaren. Het doel was om te voorkomen dat de bezetter te veel invloed kreeg. Maar dat gebeurde toch.
In het eerste jaar van de bezetting moesten ambtenaren en leraren een ariërverklaring ondertekenen. Daarmee werden Joodse ambtenaren uitgesloten. Ook de politie werd gezuiverd. Politiechefs die niet loyaal genoeg waren aan de bezetter werden ontslagen en vaak vervangen door NSB-leden.
Eind november 1940 vaardigde de regering in ballingschap een nieuwe instructie uit via Radio Oranje. Ambtenaren werden opgeroepen niet te veel toenadering te zoeken tot de bezetter. Er werd gezegd dat de bezetter geen burgers mocht straffen vanwege hun gezindheid. Niemand mocht vervolgd worden op grond van ras, politieke partij of kerkelijke gemeenschap.
Twee jaar later sprak Adrian van Pelt, hoofd van de regeringspers in Londen, nog strengere woorden. Hij zei dat het een misdaad was tegen vorstin en vaderland als een ambtenaar of burgemeester uit vrees voor represailles meewerkte aan maatregelen waarvan iedereen wist dat ze in strijd waren met het belang van land en volk. Ze mochten niet meewerken aan de nazificering van scholen, de mishandeling van Joden of het tewerkstellen van arbeiders in Duitsland. De Nederlandse politie kwam onder bevel te staan van SS-chef Hans Albin Rauter.
Seyss-Inquart had de politie nodig omdat hij te weinig bezettingstroepen had. De Duitse Sicherheitsdienst telde bijvoorbeeld maar vierhonderd manschappen in Nederland. Ook de Grüne Polizei had te weinig mensen. En de NSB had een eigen knokploeg: de Weerbaarheidsafdeling, mannen in zwarte uniformen.
Vooral na de arrestatie van vierhonderd Joden in Amsterdam in februari 1941 werd duidelijk hoe dun de Duitse bezetting was. De Februaristaking brak uit. De staking werd neergeslagen en daarna zetten de Duitsers het politieopleidingsbataljon op in Schalkhaar. Daar werden betrouwbare Nederlandse politiemannen getraind, ook in de nationaalsocialistische leer.
De naam Schalkhaar werd al snel een symbool voor collaborerende agenten. Een controversieel onderwerp was de bijdrage van de Nederlandse politie aan de deportatie van Joden. In juni 1941 namen tweehonderdvijftig Amsterdamse agenten deel aan het oppakken van ongeveer tweehonderd Duitse en Nederlandse Joden. Het werd gezegd dat ze werden verhoord, maar al snel werd duidelijk dat ze waren gedeporteerd naar concentratiekamp Mauthausen.
Ook in andere steden werd de gemeentepolitie herhaaldelijk ingezet tijdens razzia’s. Goedwillende agenten zaten in een dilemma. Als ze ontslag namen, werd hun plek zeker ingenomen door een fanatiekeling die geen moeite zou hebben met de anti-Joodse maatregelen. Als ze bleven, maakten ze vuile handen.
In februari 1943 liet de katholieke kerk van zich horen. In een open brief aan Seyss-Inquart stond dat Nederlandse politieagenten niet langer moesten deelnemen aan het arresteren van mannen voor tewerkstelling in Duitsland en het oppakken van Joden. Na die oproep weigerden sommige agenten mee te werken. Anderen doken onder.
Om dat te voorkomen, voerden de Duitsers het zogenaamde Sippenhaft in: familieleden van ondergedoken agenten werden opgepakt en afgevoerd naar Kamp Vught. Eind 1943 zaten daar ongeveer honderdvijftig familieleden gevangen. Tussen de zomer van 1943 en de zomer van 1944 zaten zo’n zeshonderd Nederlandse politieagenten ondergedoken. Naarmate de bezetting vorderde en Duitsland meer verliezen leed, werd de bezetting harder.
De Duitsers voerden het politiestandrecht in. Arrestanten konden zonder proces worden doodgeschoten. Er ontstond een spiraal van geweld. Meer en meer burgers werden ter dood veroordeeld en het verzet verhardde.
Foute politieagenten werden steeds vaker het doelwit van aanslagen. Historicus Chris van der Heide schreef hierover: de Duitsers eisten uniformiteit, de Nederlanders probeerden hun pluriformiteit te behouden. Getouwtrek was het gevolg. Soms hakten de Duitsers de knoop door en dwongen ze de Nederlanders tot aanpassing.
Dan bogen de Nederlanders zogenaamd het hoofd, maar gingen in feite gewoon door op de weg die ze altijd waren gegaan. Ook de Nederlandse Spoorwegen werkten mee. Direct na de Duitse machtsovername tekende de NS een loyaal samenwerkingscontract met de bezetter. Het management hoopte daarmee de autonomie te behouden, maar in werkelijkheid kwam de NS in handen van de Duitsers.
De treinen reden gewoon volgens schema. Voor de NS was dat logisch. De Nederlandse regering had al in 1937 een instructie uitgevaardigd voor het geval van een buitenlandse bezetting: Nederland was het beste gediend als de treinen op tijd reden. De Duitsers gebruikten de spoorlijnen voor militair materieel en voor de deportatie van Nederlandse Joden.
De NS verdiende er bovendien grote winsten mee. Pas na 1945 kwam daar veel kritiek op, toen bleek wat er met de gedeporteerde Joden was gebeurd. In 2019 besloot de NS herstelbetalingen te doen aan nog zo’n vijfhonderd in leven zijnde Joden, Roma en Sinti. De meeste Nederlanders waren niet gehoorzaam aan de bezetter uit sympathie, maar door een gebrek aan alternatief.
Verzet was mogelijk, maar risicovol. Begin 1941 werden de eerste verzetsstrijders al geëxecuteerd. Dat maakte grote indruk, want de doodstraf was in Nederland al tientallen jaren afgeschaft. In mei 1942 werden nog eens zesennegentig executies uitgevoerd.
Bovendien bracht een verzetsheld niet alleen zijn eigen leven in gevaar, maar ook dat van onschuldigen. De Duitsers namen gijzelaars en schoten hen dood als vergelding voor verzetsdaden. Velen zagen verzet daarom als zinloos. Iemand schreef: “Wat moeten we na de bevrijding met een volk van louter weduwen en opportunisten?
”
Historicus Wim ten Have noemde dit de beschermingshypothese. Door samen te werken hoopten de Nederlanders dat ze erger konden voorkomen. Achteraf bleek dat niet te werken. De gemiddelde Nederlander zag het onrecht van de bezetting wel, had er een hekel aan, maar kwam niet openlijk in opstand.
Veel mensen pleegden wel verzet door anderen te laten onderduiken: Joden of Nederlandse mannen die wilden ontkomen aan de gedwongen tewerkstelling in Duitsland. Chris van der Heide zei het zo: men paste zich aan. De één uit plichtsbesef, de volgende uit angst, een derde uit realisme, weer een ander omdat hij zich gedwongen voelde. Maar ieder had zo zijn eigen redenen.
Men paste zich aan in de ambtenarij, in de pers, in de wereld van de sport, in het bedrijfsleven en in de middenstand.
