In 1942 stortte het Nederlandse rijk in Azië binnen enkele maanden volledig in. Maar voor miljoenen Indonesiërs was de komst van Japan niet zomaar een nieuwe bezetting. Het was een moment van hoop. Tokio beloofde de bevrijding van eeuwenlange koloniale overheersing.
Nationalistische leiders Soekarno en Hatta zagen een kans om eindelijk hun eigen land op te bouwen door samen te werken met de vijand. Maar achter de slogans van ‘Azië voor de Aziaten’ ging een harde werkelijkheid schuil: dwang, honger en onderdrukking. Dit is het verhaal van Indonesië’s samenwerking met Japan. Bevrijding of verraad?
In de jaren dertig stond Nederlands-Indië, het huidige Indonesië, nog stevig onder Nederlands koloniaal gezag. De kolonie leverde Nederland waardevolle grondstoffen: rubber, tin en olie. Maar onder de oppervlakte groeide de onvrede. Een nieuwe generatie nationalisten, waaronder Soekarno en Mohammed Hatta, eiste autonomie.
De Nederlandse autoriteiten regeerden met harde hand. Politieke bewegingen werden streng gecontroleerd en veel leiders werden gearresteerd of verbannen. Aan het einde van de jaren dertig was het Nederlandse gezag nog stevig, maar het was gebaseerd op censuur en ongelijkheid. Toen brak de Tweede Wereldoorlog uit.
Toen Duitsland in 1940 Nederland binnenviel, werd het koloniale bestuur in Indië afgesneden van Europa. Intussen richtte Japan, hongerig naar grondstoffen, zijn blik op de olievelden van de Indische archipel. Begin 1942 veroverde het Japanse leger Zuidoost-Azië in razend tempo. Binnen enkele maanden viel Nederlands-Indië.
Voor de Indonesiërs kwam er een einde aan eeuwen van Nederlandse overheersing. Maar wat volgde was geen vrijheid. Het was een nieuwe, veel hardere bezetting. De Japanse bezetting van Indonesië, van 1942 tot 1945, was een van de meest ingrijpende en wrede periodes in de moderne geschiedenis van het land.
Toen Japan begin 1942 de Nederlanders verdreef, werden de Japanners aanvankelijk als bevrijders onthaald. Japan beweerde immers te strijden voor Azië, voor de Aziaten, en beloofde het einde van het westerse kolonialisme. Maar die belofte verdween al snel. Japans belangrijkste doel was de uitbuiting van Indonesië: olie, rijst en arbeid voor de oorlogsinspanningen.
Het land werd verdeeld in drie bezettingszones, elk onder bevel van een andere Japanse militaire tak. Sumatra stond onder het 25e leger, Java en Bali onder het 16e leger, en de noordelijke en oostelijke eilanden, waaronder Celebes en Zuid-Borneo, onder de Japanse marine. Als je op straat een Japanse soldaat tegenkwam, moest je voor hem buigen. Zelfs fietsers moesten afstappen of riskeerden een pak slaag.
Nederlandse banken en krantenredacties werden gesloten. Politieke activiteiten werden verboden. In de steden klonk de hele dag Japanse muziek en propaganda uit luidsprekers. Overal hoorde je het Kimigayo, het Japanse volkslied.
Nieuws werd uitgezonden in het Indonesisch, Javaans en Soendanees, maar nooit in het Nederlands. Er waren dagelijkse Japanse taallessen en gymnastiek. Radiotoestellen moesten verzegeld worden, zodat ze alleen voor officiële Japanse uitzendingen gebruikt konden worden. In het geheim naar buitenlandse zenders luisteren kon met de dood worden bestraft, en dat gebeurde ook.
Het dagelijks leven werd al snel hard. Voedsel en goederen werden streng gerantsoeneerd. De inflatie steeg en miljoenen mensen werden gedwongen tot romusha, dwangarbeid aan wegen, spoorlijnen en militaire installaties. Velen keerden nooit terug.
De Japanse bestuurders zagen de bevolking van Sumatra en Java als politiek bewust en hoopten dat zij bereid zouden zijn om actief te vechten voor Japanse groot-Oost-Aziatische welvaartssfeer. Om hun macht te behouden zocht Japan samenwerking met Indonesische leiders zoals Soekarno en Hatta. Zij mochten massabewegingen organiseren, toespraken houden en nationalistische ideeën verspreiden, maar altijd onder Japans toezicht. Het Japanse opperbevel besefte dat in geval van een geallieerde landing de verdediging van Java kinderspel zou zijn.
Het aantal Japanse troepen was na de invasie teruggebracht van 55. 000 tot hooguit 13. 000, en velen daarvan waren slecht getraind. Daarom werd het essentieel om de Indonesische jeugd te mobiliseren, niet alleen politiek, maar ook militair.
Japan begon Indonesiërs te trainen in discipline en wapengebruik, kennis die later van groot belang zou zijn in de strijd tegen de Nederlanders na de oorlog. In april 1943 richtten de Japanners de Seinendan op, een jeugdorganisatie voor vrijwilligers van 14 tot 25 jaar. Ze kregen militaire training, maar meestal zonder echte wapens. Tegen het einde van de oorlog telde de organisatie 600.
000 tot 1. 000. 000 leden. Daarnaast ontstond de Keibodan, een eenheid voor oudere mannen van 25 tot 35 jaar die verantwoordelijk waren voor lokale veiligheid en luchtbescherming.
Meer dan een miljoen mannen werden zo getraind, vaak alleen bewapend met bamboesperen. De Heiho, opgericht midden 1943, bestond uit ongeveer 25. 000 tot 100. 000 Indonesiërs, vaak voormalige KNIL-soldaten, die als hulpkrachten voor het Japanse leger werkten, onder andere in Nieuw-Guinea, de Filippijnen en Burma.
Op Java, het dichtstbevolkte eiland, richtten de Japanners eind 1943 de Peta op, Pembela Tanah Air, verdedigers van het vaderland. In totaal werden 69 bataljons gevormd met bijna 39. 000 man. Door een tekort aan wapens kon slechts een deel volledig bewapend worden.
Zoals een voormalig Peta-officier zich herinnerde: “De gymnastiek op school, de Seinendan voor jongeren, de Heiho, de Peta-bataljons, al deze vormen van collectief leven waren bedoeld om nationalisme en patriottisme aan te wakkeren. Deze methode verspreidde de strijdlust tot in de verste dorpen. In 1945 waren wij, ooit het zachtaardigste volk ter wereld, allemaal tijgers geworden. ”
Deze tijgers kwamen echter nooit in actie tegen de geallieerden tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Wel streden ze kort tegen Japan tijdens een muiterij in februari 1945 in de Javaanse stad Blitar, de grootste gewapende opstand tijdens de Japanse bezetting. Ongeveer 400 Peta-soldaten kwamen in verzet om 250 gevangenen te bevrijden en riepen “Merdeka”, vrijheid, terwijl ze politiebureaus en Japanse hoofdkwartieren innamen. De opstand kwam als een verrassing, want het waren immers Japanse eigen getrainde troepen. De redenen lagen in het Japanse racisme, de voedselvorderingen, de hongersnood en de wreedheden tegen dwangarbeiders.
Slechts zes rebellen werden geëxecuteerd, opmerkelijk mild voor Japanse begrippen. Eind 1944 werd ook een islamitische militie opgericht, Hizbullah, ofwel het Leger van God, bestaande uit 50. 000 man, grotendeels bewapend met bamboesperen. Op Sumatra werd Giyugun, de lokale equivalent van de Peta, gevormd met zo’n 8.
000 vrijwilligers. Daarnaast kwamen er nog vele andere organisaties. De Nederlanders beschuldigden Soekarno en Hatta van collaboratie met de Japanners, maar volgens een voormalige Peta-officier is dit onjuist. “Het is niet eerlijk om Soekarno en Hatta te vergelijken met collaborateurs in Europa.
Vergeet niet, zij werden door de Japanners uit de gevangenis bevrijd. Soekarno geloofde dat als we vrijheid wilden, we onze eigen strijdmacht moesten opbouwen. Ideeën zonder macht zijn zinloos. Peta was het embryo van ons nationale leger.
” Het maakte een groot verschil of een land vrij was of gekoloniseerd. In een kolonie kon samenwerking met de nieuwe bezetter voortkomen uit antikoloniale overtuiging. De Japanners promootten wat je zou kunnen noemen anticoloniaal fascisme, een mengsel van autoritaire controle en anti-imperialistische retoriek dat in Europa geen gelijke kende. Europese dictaturen zoals die van Mussolini, Salazar en Pétain hadden hun eigen koloniën en verdedigden het imperialisme.
Indonesiërs daarentegen zagen in Japan soms een middel om een einde te maken aan eeuwenlange koloniale overheersing. Toen Japan op 15 augustus 1945 capituleerde, verkeerde Indonesië in chaos. De Japanse bezetting stortte van de ene op de andere dag ineen. In het ontstane machtsvacuüm grepen nationalisten hun kans.
Op 17 augustus 1945, twee dagen na de Japanse overgave, riepen Soekarno en Hatta de Republiek Indonesië uit. Overal namen jongeren en milities de wapens op en veroverden politiebureaus en overheidsgebouwen. De situatie escaleerde al snel tot geweld. Met de Nederlanders nog gevangen en de geallieerden traag om in te grijpen, begonnen radicale jeugdgroepen een bloedige afrekening met Europeanen, Indo-Europeanen en vermeende collaborateurs.
Deze gewelddadige periode van eind 1945 tot 1946 werd bekend als de bersiap, wat in het Indonesisch ‘wees paraat’ betekent. Duizenden mensen kwamen om en de samenleving raakte ontwricht. Toen Britse en Nederlandse troepen uiteindelijk terugkeerden, troffen ze een totaal veranderd land aan. De oude koloniale orde was verdwenen.
Indonesië was bewapend, georganiseerd en vastbesloten om zijn onafhankelijkheid te behouden. Wat volgde was de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949, een meedogenloze vierjarige strijd. Hoewel Japan verwoesting had achtergelaten, had zijn bezetting ook een nieuw nationaal bewustzijn gewekt.
De mensen die ooit voor Japan hadden gediend, gebruikten hun training nu om hun eigen vrijheid te verdedigen tegen de Nederlanders.
