Anton Mussert wilde in mei 1940 niets liever dan dat Hitler zijn droom zou omarmen: een Germaanse Statenbond waarin Nederland zijn autonomie zou behouden. Maar terwijl Mussert zichzelf zag als leider van het Nederlandse volk, werd hij achter zijn rug om ondermijnd – en dat begon al lang voordat de eerste Duitse tanks de grens over waren. De keuze van de bezetter voor de NSB was namelijk allesbehalve vanzelfsprekend. Er waren alternatieven die veel dichter bij Hitlers ideologie stonden dan de beweging van Mussert.
Twee dagen na de oprichting van de NSB op 16 december 1931 werd de Nationaal Socialistische Nederlandse Arbeiderspartij, de NSNAP, opgericht door onder anderen Ernst Herman ridder van Rappard. Die partij gebruikte de swastika, was extreem antisemitisch en wilde niets liever dan Nederland een provincie van Duitsland maken. Helemaal in lijn met Hitlers NSDAP. Antisemitisme was daar het allesbeheersende thema.
In het partijorgaan werden achter alle misstanden joodse samenzweringen vermoed. De verkiezingsleus voor de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 luidde niet voor niets: tegen Juda. Maar de NSNAP viel binnen een jaar uiteen in drie elkaar beconcurrerende partijtjes die allemaal dezelfde naam bleven dragen. Er volgden nog meer splitsingen, waaronder die van de gepensioneerde majoor Kruyt en die van Rappard zelf.
Uiteindelijk gingen beide takken op bevel van de Duitse autoriteiten op in de NSB. En dan was er nog het Zwart Front, een christelijke fascistische beweging geleid door Arnold Meijer, die later werd hernoemd naar Nationaal Front. Ook die partij bleef marginaal en werd door de bezetter uiteindelijk verboden. Dus waarom viel de keuze op de NSB?
Mussert en Van Geelkerken hadden de beweging eind 1931 opgericht en zagen zichzelf niet als partij maar als beweging. De NSB was nationalistisch en streefde naar een corporatieve staat. Hoewel het woord nationaalsocialisme in de naam zat, beweerde Mussert zelf dat het er niet toe deed of de beweging nu fascistisch of nationaalsocialistisch heette. Het ging om de lading en de beginselen, niet om de vlag of de naam.
En hoewel de partij beweerde niet antisemitisch te zijn, veranderde dat naarmate Hitler meer invloed kreeg in Duitsland. Vanaf dat moment richtte de partij zich steeds meer op het Duitse nationaalsocialisme. Al in 1933 werd de NSB beschuldigd van landverraad. De beweging beweerde typisch Nederlands te zijn, maar marcheren, uniformen en oefeningen werden niet als typisch Nederlands beschouwd.
Door zich met nazi-Duitsland te verbinden, moest de NSB alle politieke beslissingen van Hitler rechtvaardigen en verdedigen. Veel Nederlanders voelden zich aangetrokken, maar een nog groter aantal werd afgestoten. De ideologische vaagheid zorgde ervoor dat de partij geen duidelijke politieke standpunten had. De propaganda was vaak te dubbelzinnig en te academisch voor de gemiddelde Nederlander.
De partij slaagde er niet in de grote arbeidersklasse aan te spreken. Katholieken bleven trouw aan hun eigen partij toen hun bisschoppen daartoe opriepen. Protestanten vreesden voor hun eigen soevereiniteit. Liberalen waren geschokt door de antidemocratische standpunten.
En zo speelde de NSB voor de oorlog nooit een grote rol in de Nederlandse politiek. Dat veranderde nadat Duitsland Nederland veroverde. De NSB had toen nog zo’n 27. 000 leden, maar dat aantal zou snel stijgen.
De pro-Duitse gevoelens werden onder NSB’ers versterkt door het vertrek van de koningin en de regering. Mussert mocht een toespraak houden in Lunteren waarin hij verklaarde dat Nederland niet in oorlog was met Duitsland, maar de Duitsers weigerden hem op de radio te laten verschijnen. De bezetter liet de NSB met rust – goed nieuws voor Mussert, zou je denken. Maar de leider was allesbehalve op zijn gemak.
Hij vreesde dat de Duitsers uit waren op volledige annexatie van Nederland. Op 9 juni 1940 kreeg Mussert van Hitler het bevel om het regiment Westland te formeren, waarin Nederlanders en Vlamingen als Waffen-SS’ers dienst zouden doen. Maar het was niet Mussert die op dat moment de meeste steun genoot van de Duitsers. Dat was Meinoud Rost van Tonningen.
Tijdens de eerste maanden van de bezetting stimuleerden nazifunctionarissen openlijke en vaak gewelddadige uitingen van de NSB. De rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart wilde dat het nationaalsocialisme zichtbaar werd in het openbare leven. Daarom kregen NSB-leden toestemming om weer uniform te dragen en optochten te houden. Dit leidde tot spanningen, omdat zij bestaande Nederlandse wetten negeerden en provocerend aanwezig waren op straat.
De zichtbaarheid en groeiende macht van de NSB wekten veel woede op. Die uitte zich in zowel geweld als kleine vormen van verzet. Een vroeg voorbeeld was de Anjeractie op 29 juni 1940, waarbij Nederlanders hun steun aan het koningshuis toonden. NSB’ers reageerden agressief, wat leidde tot vechtpartijen.
In de maanden daarna bleef het verzet kleinschalig. NSB’ers werden uitgescholden, bespuugd, en hun huizen en propaganda werden vernield. Jongeren speelden hierbij een grote rol. Verschillende groepen, waaronder communisten, joden en leden van de Nederlandse Unie, namen deel aan dit verzet.
De Nederlandse Unie werd in juli 1940 opgericht als een toegestane politieke beweging en moest dienen als tegenhanger van de NSB. Het doel van de oprichters was om de Nederlandse identiteit te beschermen en constructief met de bezetter samen te werken, zonder dat de NSB alle macht zou krijgen. Met 800. 000 leden werd het de grootste politieke organisatie van Nederland, omdat veel mensen dit zagen als een manier om vaderlandsliefde te tonen zonder actief in het verzet te gaan.
In december 1941 verboden de Duitsers de Unie. In die tijd legde Mussert de eed van trouw aan Hitler af als Germanenleider. De NSB-leden waren behoorlijk gefrustreerd. Ze hadden gehoopt meer macht te krijgen, vooral op straat, maar werden nog beperkt door de politie en Duitse controle.
Door zichtbaar aanwezig te zijn en de straat te domineren, wilden ze bewijzen dat zij de beste partner waren voor de samenwerking met de bezetter. De Duitsers moedigden dit gedrag aan en grepen nauwelijks in. Deze ongeduldige houding leidde tot meer geweld. NSB’ers reageerden agressief op tegenstanders.
Zo werd een man met de vlag van de Nederlandse Unie van zijn fiets geslagen en mishandeld, en werden schooljongens geslagen omdat ze sneeuwballen hadden gegooid. Kleine incidenten konden snel escaleren. De WA, de paramilitaire tak van de NSB, speelde hierin een grote rol. Ze organiseerden grote marsen om hun macht te tonen, zoals in november 1940 in Amsterdam.
Tijdens deze optochten trokken ze bewust door joodse wijken, wat extra spanningen veroorzaakte. Aan het einde van 1940 richtte het geweld zich steeds vaker tegen de joodse bevolking. WA-leden intimideerden en provoceerden onder andere door borden te plaatsen met verboden voor joden. De Duitse autoriteiten vonden het allemaal best.
WA-leden kregen een bevoorrechte positie. Ze mochten vaak zonder toestemming marcheren en werden beschermd door de politie. Tegenstanders daarentegen konden snel worden gearresteerd. De WA had de ambitie om een erkende politiedienst te worden, maar daartoe waren de Duitsers niet bereid.
Uiteindelijk werd de WA min of meer op een zijspoor gezet, en veel WA-leden sloten zich aan bij de Waffen-SS om aan het oostfront te vechten. In 1943 sloten de overgebleven leden zich aan bij de Landwacht, die later de Landstorm Nederland werd. Binnen de NSB bestonden inmiddels grote meningsverschillen. Mussert pleitte voor een Germaanse Statenbond waarin Nederland zijn autonomie zou behouden.
Andere vooraanstaande leden, zoals Henk Feldmeijer en Meinoud Rost van Tonningen, bepleitten juist een Germaans Rijk waarin Nederland zou opgaan. Mussert hoopte vurig dat Hitler zijn idee van de Germaanse Statenbond zou accepteren. Hij kon dan achteraf altijd nog zeggen dat hij Nederland had behoed voor annexatie. Daarvoor was hij bereid concessies te doen, zoals het erkennen van Hitler als leider en het opvolgen van diens bevelen, en zelfs de aanvaarding van de Nederlandse SS als onderdeel van de NSB.
Hoewel deze fractie op papier deel uitmaakte van de NSB, was het in werkelijkheid een dochterorganisatie van de Duitse Allgemeine SS, een civiele afdeling binnen de SS-organisatie. In de ogen van de Nederlandse SS was de NSB een halfslachtige poging om eenheid te brengen onder de Germaanse volkeren. Hun doel was om de Germaanse rassen in één staat te integreren, en ze waren tegen Musserts idee van een Germaanse Statenbond. Elk voorbehoud dat de NSB had tegen de integratie van Nederland in een Germaans Rijk werd gezien als separatisme en dus verraad.
En waar de NSB lippendienst bewees aan leden met een religieuze achtergrond, vonden de Nederlandse SS’ers dit onaanvaardbaar. NSB-leider Mussert werd gezien als een laffe opportunist. De Nederlandse SS, dat waren de echte antisemieten en anticommunisten. En Mussert was een bedrieger.
De voorman van de Nederlandse SS was Henk Feldmeijer. Feldmeijer behoorde tot de volkische groep binnen de NSB, net als Rost van Tonningen, die Nederland dus een onderdeel wilde maken van een Germaans Rijk. Feldmeijer verachtte Mussert en stond meer op één lijn met Himmler en diens plaatsvervanger in Nederland, Hans Albin Rauter. Dit werd formeel erkend toen de Nederlandse SS in mei 1942 de eed op Hitler aflegde.
Om de Duitsers tevreden te stellen spoorde Mussert zijn leden aan om dienst te doen in de Waffen-SS. Toen de Duitsers in juni 1941 de Sovjet-Unie binnenvielen en er een Nederlandse militaire eenheid naar het oostfront wilde sturen, het Vrijwilligerslegioen Nederland, wilde Mussert dat wel even regelen. Hij hoopte dat deze eenheid de basis kon leggen voor een toekomstig Nederlands leger binnen zijn gedroomde Germaanse Statenbond. Terwijl Mussert probeerde de politieke macht in handen te houden als leider van het Nederlandse volk, werd hij door Rost van Tonningen en de SS voortdurend ondermijnd.
Tijdens de bezetting profiteerden de Duitsers van deze rivaliteit door Mussert als formeel uithangbord te gebruiken om de bevolking rustig te houden, terwijl ze via Rost van Tonningen en de Nederlandse SS de werkelijke nazificatie en economische uitbuiting van Nederland organiseerden. Uiteindelijk bleek de visie van Mussert een illusie, omdat de werkelijke machthebbers in Berlijn de overkoepelende Germaanse staat van Rost van Tonningen als einddoel voor ogen hadden. De Duitsers accepteerden Mussert als leider van de NSB vooral om een praktische reden, niet omdat ze hem de beste of meest overtuigende nationaalsocialist vonden. In werkelijkheid hadden veel nazileiders weinig respect voor hem.
Ze zagen hem als zwak, besluiteloos en minder ideologisch zuiver dan iemand als Rost van Tonningen, die juist wel openlijk voor volledige aansluiting bij Duitsland was. Toch was Mussert voor de bezetter handig. Hij was al voor de oorlog de bekende leider van de NSB en had een bestaande organisatie met aanhang. Voor de Duitsers was stabiliteit belangrijk.
Ze wilden rust in Nederland en geen interne machtsstrijd binnen de collaborerende bewegingen. Als ze Mussert meteen hadden vervangen door Rost van Tonningen, had dat tot verdeeldheid en chaos kunnen leiden binnen de NSB. Daarnaast vonden de Duitsers het nuttig dat Mussert iets gematigder overkwam. Zijn idee van een Germaanse Statenbond sloot beter aan bij de Nederlandse gevoelens van nationale trots dan direct opgaan in Duitsland.
Daardoor kon hij makkelijker steun winnen, of in ieder geval minder weerstand oproepen bij de bevolking. In vergelijking met Mussert was Rost van Tonningen radicaler en daardoor minder geschikt als gezicht naar buiten toe. Tegelijkertijd gaven de Duitsers Rost van Tonningen wel belangrijke functies. Zo hielden ze hem dicht bij de macht zonder hem direct boven Mussert te plaatsen.
Op die manier konden ze beide mannen gebruiken: Mussert als zichtbaar leider en Rost van Tonningen als meer ideologisch betrouwbare kracht achter de schermen. En de schreeuwers van de NSNAP, zoals die van Van Rappard, daar kon de bezetter al helemaal niets mee.
