De Tsjeka, de geheime politie van de bolsjewieken, kwam Felix Dzerzjinski halen. Niet om een zionist te verhoren, maar om zijn eigen plaatsvervangers op het matje te roepen. Hij had namelijk een bezwaar. „Ik begrijp helemaal niet waarom zionisten worden vervolgd,” schreef hij in maart 1924.
„Als vervolgden zijn ze duizend keer gevaarlijker voor ons dan wanneer we hen met rust laten. ”
Maar niemand luisterde. De vervolging werd alleen maar erger. Aan het einde van de negentiende eeuw woonde de grootste Joodse bevolking ter wereld, zo’n vijf miljoen mensen, in het Russische Rijk.
Het grootste deel leefde in het zogenaamde Joodse vestigingsgebied, een strook land die delen van het huidige Polen, Oekraïne en Belarus besloeg. Buiten dat gebied mogen wonen was voor Joden vrijwel verboden. Permanente uitsluiting, armoede en regelmatige pogroms dreven velen van hen in de armen van radicale politiek. Revolutie leek de enige uitweg.
Daarom waren Joden vertegenwoordigd in bijna elke revolutionaire beweging die Rusland kende. Van de mensjewieken tot de bolsjewieken, van de sociaal-democraten tot de zionisten. Twee van die bewegingen, het communisme en het zionisme, zouden uiteindelijk elkaars grootste vijanden worden. En beiden vonden ze aanhangers in dezelfde Joodse wijken.
De eerste grote Joodse socialistische partij was de Bund, de Algemene Joodse Arbeidersbond, opgericht in 1897. De Bund claimde dat de Joden een natie vormden en eiste volledige nationale autonomie, met het Jiddisch als officiële taal, binnen een Russische federatie. De Russische marxisten wezen die eis verontwaardigd van de hand. Klassenbelang ging boven nationalisme.
Voor hen was het idee van een Joodse natie een reactionaire fictie die de arbeiders verdeelde. De zionisten, geïnspireerd door Theodor Herzl, kozen een andere weg. Zij geloofden dat antisemitisme nooit zou verdwijnen en dat alleen een eigen Joods thuisland, bij voorkeur in Palestina, de Joden kon redden. In eerste instantie keken de tsaristische autoriteiten daar welwillend naar.
Joodse emigratie was immers een manier om van de Joden af te komen. Maar in 1903 werd de zionistische beweging alsnog verboden, omdat het joods nationalisme binnen Rusland als een gevaar werd gezien. Vladimir Lenin was nog harder in zijn oordeel. In 1903 noemde hij het zionisme „volkomen vals en reactionair”.
Twee jaar later schreef hij dat het idee van een Joodse nationaliteit „duidelijk reactionair was en indruiste tegen de belangen van het Joodse proletariaat”, omdat het Joden in een slachtoffermentaliteit gevangen hield. Toen de Februarirevolutie in 1917 uitbrak, speelden de bolsjewieken aanvankelijk een kleine rol. Lenin zat in ballingschap. Op 3 april 1917 keerde hij terug naar Petrograd, waar hij op elke straathoek toespraken hield.
Met korte leuzen en eindeloze herhaling won hij snel terrein. Na het mislukte zomeroffensief van de Voorlopige Regering groeide de ontevredenheid over de oorlog. Lenins leuzen „Vrede, land en brood” en „Alle macht aan de Sovjets” werden ineens mainstream. En in oktober 1917 grepen de bolsjewieken de macht in Petrograd, kort daarna gevolgd door Moskou.
Een van de grote militaire steunpilaren van de revolutie was Leon Trotski. Hij was aanvankelijk mensjewiek geweest, maar koos de zijde van de bolsjewieken en leidde het Rode Leger naar de overwinning in de burgeroorlog. Dat bracht hem de vijandschap van Stalin toe, die hem later zou laten vermoorden. Zijn lot illustreert hoe veel Joden een centrale rol speelden in de revolutie.
Toch was het een antisemitische mythe dat alle bolsjewieken Joden waren. Relatief weinig Joden waren revolutionair, en de meesten van hen waren juist fel tegen het zionisme gekeerd. Direct na hun machtsovername begonnen de bolsjewieken zionisten te arresteren. De Tsjeka voerde vanaf 1918 de Rode Terreur uit.
Talloze vermeende vijanden van de revolutie werden gearresteerd, gemarteld en gedood. Ook Dzerzjinski, de meedogenloze baas van de Tsjeka, merkte uiteindelijk op dat de vervolging van zionisten contraproductief was, maar zijn woorden zorgden niet voor verandering. De terreur werd zelfs nog uitgebreider. Tijdens de burgeroorlog werden vele Joden bovendien het slachtoffer van gewelddadige pogroms, uitgevoerd door het Witte Leger, maar ook door Poolse en Oekraïense nationalistische troepen.
Ongeveer honderdvijftigduizend Joden stierven door geweld en ziekte. Nog eens vijfhonderdduizend werden dakloos en driehonderdduizend wees. De pogroms brachten het fysieke voortbestaan van de Joden in Rusland letterlijk in gevaar. Toen de burgeroorlog voorbij was en Lenin de Nieuwe Economische Politiek invoerde, nam de strengheid van het regime tijdelijk af.
Tussen 1923 en 1925 bloeide het zionisme onverwacht op in gebieden met grote Joodse bevolkingen. Rond 1925 hadden ongeveer tien zionistische partijen en organisaties samen tienduizenden leden. Voor veel jonge Joden was het zionisme plots een aantrekkelijke toekomst, ondanks het feit dat de Sovjet-Unie zichzelf openlijk een eenpartijdictatuur noemde. Vanaf 1925 draaide de wind opnieuw.
De zionistische jeugdbewegingen radicaliseerden en botsten steeds heviger met de Jevsektsia, de speciale Joodse sectie van de communistische partij, die in 1919 was opgericht. De Jevsektsia had als doel om het communisme en het atheïsme onder de Joden te verspreiden. Ze gaven zelfs een Jiddisjtalig tijdschrift uit en verboden Hebreeuwse scholen. Veel Joden verachtten de Jevsektsia als verraders van het eigen volk.
In 1929 werd de Jevsektsia ontbonden omdat de Sovjetautoriteiten vonden dat haar taak was volbracht. De ironie was wreed: veel van haar leden, waaronder voorzitter Simon Dimansjtejn, werden in de jaren dertig tijdens Stalins Grote Zuiveringen geëxecuteerd. Onder Stalin veranderde de vervolging van karakter. Zionisme werd niet langer gezien als een ideologische dreiging, maar als spionage.
Activisten werden gearresteerd, naar de Goelag gestuurd of verdwenen spoorloos. Het spreken van Hebreeuws of het bezitten van een zionistisch pamflet kon fataal zijn. Toch flirtte Stalin aan het einde van de jaren twintig met een verrassend idee: het creëren van een Joodse staat in het Russische Verre Oosten. Niet uit sympathie, maar als een manier om het probleem binnen de eigen grenzen op te lossen.
Dat plan werd uiteindelijk nooit uitgevoerd, maar het toont hoe zelfs de meest meedogenloze leiders ideologisch met het Joodse vraagstuk worstelden. Het conflict tussen communisten en zionisten was geboren uit dezelfde Joodse ellende, maar groeide uit tot een levensgevaarlijke rivaliteit. Twee bewegingen die allebei zeiden te strijden voor het Joodse volk, bleken elkaars bitterste vijanden te zijn geworden.
